LES FOR SCHO
C A N T
HANESION i)il \ R\ S
VSCOI.IOX l>YI>I>lol
HUGHES ASD SOS
PRIS SWLLT
Llyfrau Addysgiadol.
(welsh educational works.)
HUGHES & SON, Publishers, Wrexham
A GRAMMAR OF THE WELSH LANGUAGE: Based on the
most approved systems, with copious examples from some of the
most correct Welsh writers. By the Rev. Thomas Rowlands.
Cloth, 4/6.
WELSH EXERCISES: Adapted to the latest edition of the above
Grammar, with copious Explanatory Notes. By the Rev. Thomas
Rowlands. Cloth, 4/6.
*»• The above Grammar and Exercises are the recognized Text Books for " Welsh"
in the Continental and English Universities.
GRAMADEG CYMRAEG CALEDFRYN: Llian, 2/- ; Amlen, 1/6.
GRAMADEG CYMRAEG y Parch. D. ROWLANDS, B. A.,
(Lèwi Mon.J Llian, 2/-
ELFENATT GRAMADEG : at wasanaeth Ieuengctyd Ysgolion Dydd-
iol, &c. Gan y Parch. J. Ll. Hughes. Argraffiad Newydd
wedi ei ad-drefnu a'i gywiro. Amlen, 6c. [Gweler yr Adol-
ygiadau].
CYFYSTYRON Y GYMRAEG (Welsh Synonyms) : Gan Glan
Menai. Y casgliad buddugol yn Eisteddfod Gwiecsam, 1888.
Llian, 1'G. [Gweler beirniadaeth y Parch. D. Silvan Evans, B.D.,
ac Adolygiadau y Wasg.]
gJuu^
LLYFRAU ADDYSGIADOL GAN HUGHES & SON
GELRIADUB SAESNEG A CHYMRAF.G, A CBYMEAEG A
SAESNEG (English-Welsh and Welsh-English Dictionary),
gan W. Richards, Ll. D. Llian, 2/6.
GEIEIADUE CYMEAEG A SAESNEG : Argraffiad Newydd wedi
ei ddiwygio a'i helaethu. Gan W. Richards, Ll. D. Llian, 1/-
GEIBIADTTR SAESONEG A CHYMEAEG: gan W. Richards,
Ll. D. Wedi ei ddiwygio a'i helaethu, yn cynwys 432 o dudal-
enau. Llian, 1/6.
GBAMADEG ARE1THYDDIAETH : Sef cyfarwyddiadau pa fodd i
ddarllen, siarad ac areithio yn gywir ac effeithiol. Gan y Parch.
Thomas Thomas. Llian, 1/6 ; Amlen, 1/-
Y LLYTHYR-YSGRIFYDD SAESNEG A CHYMRAEG (The Welsh
and English Letter- Writer). Llian, 1/6 ; Amlen, I/-
PHONOGRAPHIA, sef Llawfer yn ol trefn Mr. Isaac Pitman,
wedi ei chyfaddasui'r Iaith Gymraeg gan y Parch. R. H. Morgan,
M.A. Argraffiad Newydd. Byrddau, 1/6.
%• Ymae amryw lyfrau eraill yn gyhoeddedig genym meitm Llawfer— giveler y
Catalogue Cyflawn.
Y CYFRIFYDD PAROD (Ready Reckoner) ■ Gan Roger Mostyn.
Argraffiad Newydd. Llian, 2/-
CYMRTJ FU: yn cynwys Hanesion, Traddodiadau, Chwedlau, a
Dammegion Cymreig, &c, &c. Wedi eu hysgrifenu gan Gwilym
Hiraethog, Glasynys, Nicander, Cynddelw, Ceiriog, a'r Golygydd.
Llian, 3/6.
Un o'r llyfrau a werthfawrogir gan ' ' Cymru Fydd."
DAEARYDDIAETH ANIANYDDOL (Physical Geography): Gan
A. Geikie, F. R. S. We<ii ei gyfieithu o gyfres y " Science
Primers." Dan olygiad H. J. Williams (Plenydd). Llian,
gyda darluniau, 1/-
TALES FOR SCHOOLS.
(In Welsh.)
CANT
o
HANESION DIFYRUS
AT WASAXAETH
YSGOLION DYDDIOL.
Gyda Geir-lechres (Vocabulary) Qymraeg a Sacsneg i bob hanesyn.
GOREU ARF \
| DYSG. |
WEEXHAM: HUGHES AND SON, 5C, HOPE STREET.
LONDON: WMPKIN, MARSHALL. HAMILTON', KENT, uro Co., Ltd.
; 31
O. 1c
PKEFACE.
This work has been brought out to enable Teachers in the Elementary
Schools of Wales to teach English Composition to the scholars of the
upper standards by means of translation from Welsh.
In the New Code issued by the Education Department, provision is
made for testing Composition so taught by the regulation which states
that in Welsh districts an easy piece of Welsh written on the black-
board or read out twice, may be substituted for the story read out in
English.
The Tales in this book have been carefully prepared, and phrases not
easily translated have been avoided, so as not to place needless difficulties
in the path of young scholars whose stock of English words is often
very scanty.
The Vocabularies at the end of each story will be of great assistance to
the scholars. The teachers should see that these words and phrases are
carefully learnt, as they are seldom repeated. Words which are used
only in certain districts in Wales are placed in brackets after those more
generally used, as maip (erfin), turnips.
Translation is a very excellent way of acquiring an accurate and an
idiomatic knowledge of any language. Pupils taught on this method
acquire a copious vocabulary, and are able to distinguish shades of
meaning which otherwise are apt to escape notice.
Teachers are recommended to read a good Welsh Grammar, so as to
enable them to obtain sound and trustworthy information respecting
the structure of the language. In Rowland's Welsh Grammar, issued
by the Publishers of this volume, they will have a work admirably
adapted for the purpose.
INTRODUCTION.
1. Welsh differs greatly from English in grammatical forms and in the
arrangement of words in a sentence. To enable young scholars to trans,
late readily and with intelligence, some of these differences will be briefly
noticed.
The Mutations-
2. In Welsh some words change their first (or initial) letter when they
follow certain words, or are placed in a certain position in a sentence.
3. These changes of the initial letters of words are called Mutations.
4. The letters which change or mutate are divided into three classes.
1st. Class : c, p, t I 2nd. Class : g, b, d. I 3rd. Class : 11, m, rh.
Note.— These letters should be called by their Welsh names only ; thus,
C should be called ec, not see.
Examples of Mutations— First Class.
Word.
c eath.
a cat.
First Change. Second Change.
ei;/ath. iynghsth.
his cat. my cat.
Third Change.
ei c/iath.
her cat.
p pew.
a head.
ei 6en. fy mhen.
his head. my head.
ei pheu.
her head.
t /ad.
a father.
ei dad. fy }i7tad.
hisfather. my father.
Second Class.
ei i/iad.
her father.
g (/wallt.
ei —wallt. fy ng wallt.
his hair. mÿ hair.
b brawd.
a brother.
ei/rawd. fymrawd.
his brother. my brother.
d dant.
a tooth.
ei (Mant. fy want.
his tooth. my tooth.
11 «aw.
a hand.
Thied Class.
ei iaw.
his hand.
m wiain.
a motlier.
ei/am.
his mother.
rh rh'ieni.
parents.
ei ri'eni.
his parents.
Note.— The Second Class does not call for a third change, the radical form
of the word being used.
The Third Class does not call for a second or third change, the
radical form of the word being used in each case.
INTRODUCTION. V.
The Nominative Case.
5. In Welsh the Nominative is often placed after the Verb ; as, Rhed-
odd Dafydd at y tŷ, David ran to the house. Daeth blaidd ac oen at yr un
nant, A wolf and a laiab came to the same brook.
6. When a Pronoun is the Nominative it may be omitted ; Rhoddais y
llyfr i'r dyn, I gave the book to the man.
7. The Pronoun when Nominative may be placed before or after the
Verb.
Pronoun before the Verb : Mi a ddanfonaf y gwas i'r dref, 1 will send
the servant man to the town.
Pronoun after the Verb : Fe welais i y fuwch yn y cae, I saw the cow in
the field.
8. When the Subject or Nominative is a Noun, and the Verb comes be-
fore it, the Verb is always Singular, whether the Noun be Singular or
Plural; as,
Curodd y bachgeu ei ddwylaw, The boy clapped his hands.
Curodd y bechgyn eu dwylaw, The boys clapped their hands.
Y mae y ddafad ar y mynydd, The sheep is on the mountain.
Y mae y defaid ar y mynydd, The sheep are on the mountain.
The Possessive Case.
9. When two Nouns come together in Welsh the second Noun is in the
Possessive Case ; as, Llyfr Dafydd, David's booh ; ci y bugail, the shepherd's
dog.
10. In English the Possessive case is shown in two ways : —
First way : By putting s with an apostrophe ('s) after the Noun,
which shews possession ; as, the boy's father, tad y bachgen.
Second way: By putting of between the two Nouns; as, The
Prince of Wales, Tywysog Cymru ; the Son of the Queen of England, or
the Queen of England's son, Mab Brenhines Lloegr.
11. When the two Welsh Nouns which come together are the names of
things without life, the Possessive relation is shown in English by put-
ting of between the English Nouns ; as.
lliw jr afal, the colour of the apple.
dyf nder yr af on, the depth of the river.
achos y cynhwrf, the cause of the disturbance.
hŷd y cae, tiie length of the field.
The Objective Case.
12. A Noun which is Objective to a Transitive Verb follows the Nomi-
native placed after the Verb ; as, Lladdodd Dafydd y cawr, David killed
the giant ; Fe brynais i y ceffyl yn y fi'air, i" bought the hone in the fair.
13. When the Objective is a Pronoun it is placed after the Transitive
Verb, and a Possessive Pronoun of the same Number and Person is
placed before the Verb ; as,
Arthur a'i dysgodd uf, Arthur taught him.
Gwladys a'u prynodd hwynt yn y dref,
Gwladys bought them in the town.
Mi a'ch anfonaf chwi at eich modryb,
1 will send you to your aunt.
Fe'm tarawodd i ar fy mhen,
He struck me on my head.
Vi. INTRODUCTION.
Gender-
14. There are only two Genders in Welsh, Masculine and Feminine-
Names of objects which in English are Neuter as to Gender, are
in Welsh either Masculine or Feminine- Tŷ, house, is Masculine ;
Ysgol, school, is Feminine.
15. The following Rule will assist Welsh-speaking children to find the
gender of any Noun in Welsh.
Rule.— If the Noun can take mawr, great or large, after it, the
Noun is Mascidine ; as, tŷ mawr, a large home; pen mawr, a large head;
llyfr mawr, a large book ; cwmwl mawr, a large chad.
If the Noun can take fawr after it, the Noun is Feminine ; a*
ysgol fawr, a large school ; cloch fawr, a large bell; eglwys fawr, a large
church; Son fawr, a big staff,
16. The Personal Pronoun of the Third Person Masculine Singular is ef
or efe, which must be translated by he or him when the Pronoun refers to
a person, and by it when it refers to something without life.
Canmolais y bachgen ; y mae ef yn ddiwyd iawn, I praised the boy ;
he is very diligent.
Yr oedd y cleddyf yn hardd ; cuddiodd y milwr ef ar lán y llyn,
The sword was beautiful ; the soldier hid it on the side of the lake.
17. Hi must be translated by she or her when it relates to a person, and
by it when it refers to something without life.
Y mae eich modryb yn by w yn Aberdâr ; gwelais hi yno y llyn-
edd, Tour aunt lives at Aberdare ; 1 saw her there last year.
Collwyd y faneg, ond cafwyd hi dranoeth, The glove icas lost, but it
was found the next day.
Negative Sentences.
18. A sentence which contains an Auxiliary Verb is made negative in
English by placing not between the Auxiliary and the Principal Verb ;
and in Welsh by placing ni or nid before the Auxiliary.
John was talking in school \ Affirmative Sentence
Yr oedd loan yn siarad yn yr ysgol. f Amimative sentence.
John was not talking in school, \ vr„0.„tjvp Sentenee
Nid oedd loan yn siarad yn yr ysgol. j ŵeSatlve Sentence.
19. An affirmative sentence which contains only one Finite Verb is made
negative in English by placing do not before the Verb Infinitive, and in
Welsh by placing ni or nid before the Verb.
The boy broke the uinclow j Afflrmative Sentence.
Torodd y bachgen y flenestr. Í
The boy did not break the xoindow, \ xv-rative Sentence
Ni thorodd y bachgen y ffenestr. { iN eSatlve Sentence.
Interrogative Sentences.
20. A sentence which contains an Auxiliary Verb is made interrogative
in English by placing the Auxiliary before the Subject, and in Welsh by
putting a before the Auxiliary.
Was John talking in school 1 A oedd loan yn siarad yn yr ysgol ?
21. When a sentence contains only one Finite Verb it is made interro-
gative in English by placing do before the Subject and changing the Verb
into the Infinitive Mood ; and in Welsh by putting a before the Verb.
Did the girl read the book 1 A ddarllenodd yr eneth y llyfr ?
Y GYNWYSIAD
Preface 3
Introdttction 4
l,— Nyth yn tb Ysgol 9
2.— Y Faneg a Gollwyd 10
3.— Y Llwynog Cyfewys 11
4.— Y Llwynog a'b Cwn 13
5.— Y Mwnci a'b Gneuen 14
6.— Y Llygod Cyfewys 15
7.— Y Gath Foesgab 16
8.— Y HWNCI AB Y LLONG 17
9.— Y Ci Cabedig 19
10.— Y Fban a'b Cl 20
11.— Y Ci Cynddeieiog 21
12.— Y Neldb yn y Ceyd 22
13.— YnYS Y NaDEOEDD 24
14.— Y Llygoden a'b Papue Pum' Punt 25
15.— Y Ci Ufudd 26
16.— Ci yn achub ei Feiste 28
17.— Cyfaill ye Adab Bach 30
18.— Dialedd Elephant 31
19— Y Ddau Gi 33
20.— y foneddiges a'b cl cynddeieiog 34
21.— dyfais gyweain 35
22.— y goenchwiglen 36
23.— Pont y Moegeug Cochion 37
24.— yspeilio ye yspeilavyb 39
25.— Ye Ysgolfeiste a'b Bechgyn 40
26.— Y Llaw-Oeganydd Mud a Byddab 41
27.— Y Llawelen Weethfawe 42
28.— NEETH MlLWE 43
29.— COSBI CYBYDD 44
30.— Y Bechgyn Dewb 46
31.— Talu mewn Ffyeltngau 48
32.— Y Plant a'b Bleeodiatd 4S
33.— Y CWPAN AEIAN 50
34.— Ye Abian-Nodau Colledig 51
35.— Bewyde y Plant 53
36.— Syb Waltee Scott yn ye Ysgol 54
37.— yb epa meddw 55
38.— Ye Aeltjntwe a'e Ci 57
39.— Cof Ci 5s
40.— Y Feech Waoii 59
41.— "Cough Candy" 60
42.— GWEITHIO A'l BEN 61
■13.— GWYBOD GOEMOD 62
44.— Dysgu Cyfansoddi Saesneg 63
45.— Y CeEBYDWB BALCH 65
46.— Y CUBAD A'B DEETH 65
47.-Y BUGAIL A L.LANCIAU LLUNDAIN 66
Y CYNWYíIAD.
48— Y Dews a'e Ffeneste 68
49.— Y Cybydd a'e Gof 69
50.— CEFFYL Y ClGYDD 70
51.— Yn y Tan 71
52.-esgusodion y plant 72
53.— y mochyn glas 73
54.— AEBED AMSEB 74
55.— Y BONEDDWE A'E LLO 74
56.— TWYLLO FFEEMWE 75
57.— Rhy FAWE I WEITUIO 77
58.— Ye Ysgolfeiste a'e Blychau 7S
59.— Y BONEDDIGESAU YN L.LEWYGU 79
60.— Y FONEDDIGES A'E GATH 80
61.— Offee (Aefau) Qwi; Boneddig bi
62.— Amaethu heb Dalit Rhent 82
63.— EWCH A De'WCH 83
64.— y ffermwb teachwantu8 84
65.— y ffeemwe a'e cyfeeithiwe 86
66.— Handel a'e Oeganydd 87
67.— Y Ceidwad a'e Gwallgofddyn 88
68.— Y Lladeon Dycheynedig 89
69.— Y Cadfeidog a'e Milwe 90
70.— Y Gyewe Gofalus 90
71 — Y Cychwe Gweol 91
72.— Y MOEGEUGYN A'E CEILIOG RhEDYN 94
73.— Nod Dewg 94
74.— Y Bachgen yn ye Ysgol Gaepiog 95
75.— DYSGWCH BLYGU 96
76.— DYFEEYN O INC 97
77.— Y Bachgen Anufudd 98
78.— COSP DEOM 100
79.— Y FFEEMWE HaELIONUS 101
80.— Y Bachgen a'e Llyffant 103
84.— Y Gaeddwe Ufudd 104
S2.— Y MOEWYE AE Y GEAIG 105
83.-AEAETH DDIRWESTOL 106
84.— Ye Asyn a'e Afalau 108
85.— Y Tywysog Diewestol 109
86— Y Bachgen Mud ill
87.— MOESGAEWCH Y SPAETIAID 112
88.— AXEXANDEE FAWE A'l FlLWYR 113
89.— Ye Atheonydd a'e Goeon Aue 114
90.— Peblau y Foneddiges ... 115
91.— Lladd Gelyn 116
92.— Sye Dafydd Gam us
93.— DlENYDDIAD AP.GLWYDD RUSSELL 118
94.— Llun y Beenin • 119
95.— Y Meddyg a'e Indiaid 120
96.— CYMWYNAS I SWY'DDOG TLA^\rD 121
97.— PeYDLONDEB 122
98.— BONAPAETE A'E MlLWE 123
99.— Y MlLGI FFYDDLAWN 124
100— CODI YN FOEE 125
Idiomatic Sentences 127
HANESION DIFYRUS.
1.— Nyth yn yr Ysgol.
ARFU i ddau Ro-
byn wneud eu nyth
^ unwaith mewn ys-
,goldy, lie yr oedd
:dros dri ugain o
blant yn bresenol
bob dydd. Y man a ddewisasant i
wneud eu nyth oedd ar astell uwch
dosbarth o ferched bychain o bump
i chwech mlwydd oed ; a mawr oedd
gofal y plant rhag i neb aflonyddu yr
^ adar.
Yno yr eisteddodd yr iâr, ac y deorodd
/<^\ ^ŵ bump o gy wion bach. Bu un o honynt farw
p&W yn f uan, a chludwyd ei gorff ef ymaith gan
^ l yr hen adar. Magwyd y pedwar ereill yn
mhresenoldeb y plant. Cyn gynted ag y daeth y
rhai bach yn alluog i wneud drostynt eu hunain, ym-
adawodd yr holl deulu.
Bu nyth yn yr un fan am y deuddeg mlynedd
dilynol.
10 Y FANEG A GOLLWYD.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
ADAE, aderyn, birds, bird. magwyd, were reared.
aflonydlit, disturb. man, place.
astell, board. mawb, great.
bychain, little (plural). maew, dead.
cludwyd, was carried. nyth, nest.
coeff, body. POB dydd, every day.
CYN GYNTED AG, us soon as. peesenol, present.
cyw, young bird, chick. peesenoldeb, presence.
deoeodd, hatched. En AG, lest.
deuddeg, twelve. TEULtr, family.
dewis-as-ant, they chose. teiugain, sixty.
dilynol, following. unwaith, once.
dosbabth, class. uwch ben, above, overhead.
DEOSTYNT EU HUNAIN, for them- YMADAWODD, left.
selves.
eisteddodd, sat. ymaith, away.
GoFAL, care. yn fuan, soon.
gwneud, make, do. ysgoldy, schoolroom.
iae, hen.
daefu I ddau eobyn wneud EDNYTH, two Robins made
their nest.
2,- Y Faneg a gollwyd.
YR oedd hi yn mron naw o'r gloch, ac yn bryd
i Arthur gychwyn i'r ysgol. Ond nid oedd
yn barod, am ei fod yn raethu dod o hyd i un o'i
fenyg, er ei fod wedi chwilio yn ddyfal am dani yn
mhob ystafell yn y tŷ.
Yr oedd y boreu yn oerllyd, ac yr oedd am gael y
fan eg i gadvv ei law yn gynes. Gan nad allai ei
gweled, gwisgodd yr un faneg oedd ganddo ar un
law, a dododd ei law arall yn ei boced.
Yn y prydnawn aeth ei fam i'r pantri, a digwydd-
odd iddi godi cauad basged yn yr hon yr oedd yn
cadw ai'alau. Yno o'i blaen gwelai faneg, ac wedi
edrych arni, adnabyddodd hi ar unwaith. Dyma'r
faneg y bu Arthur yn chwilio am dani y boreu
hwnw.
Y LLWYNOG CYFRWYS.
I I
Yr oedtl y fam yn deall fod rhyw un yn cymeryd
afalau heb yn wybod iddi. Yr oedd y faneg yn
dangos iddi pwy oedd y lleidr dirgel. Pan ddych-
welodd Arthur o'r ysgol, cafodd ei alw i gyfrif am ei
ymddygiad gwael yn cymeryd y firwythau heb gan-
iatâd ei fam.
GEIR-LECHEES (Vocabulary).
ADNABYDDODD, knew.
afal, apple.
beon, yn hbon, nearly.
cadw, keep.
CANIAtad, permission.
catjad, cover.
codi, to raise, lift.
collwyd, was lost.
CYCHWYN, to start, to go.
CYFEIF, account.
cymeeyd, take.
cynes, warm.
CHWiLio, to search.
deall, understand, know.
DIGWYDDODD, happened.
uiegel, secret.
dod o hyd, to find, to get.
dychwelodd, returned.
dyfal, diligent.
yn ddyfal, diligently, carefully.
EE EI FOD WEDI CHWIEIO, though
he had searched.
FFEWYTH, fruit.
GAl/w, call.
gat.TiAI, he could.
gwael, mean, bad.
gwisgo, to wear, to put on.
heb, without.
LLEIDE, thief.
MANEG, glove.
naw o'e gloch, nine o'clock.
OEELLYD, cold.
o'i blaen, before her.
PANTEI, pantry.
paeod, ready.
peyd, time.
peydnawn, afternoon.
YMDDYGIAD, Conduct.
yn meon, nearly.
YSTAFELL, room.
3.— -Y Llwynog cyfrwys.
YR oedd ffermwr yn edrych allan trwy y ffenestr
un boreu, pan welodd Lwynog (cadnaw) yn
croesi y cae dan y tŷ gyda hwyaden yn ei gêg. Ar
waelod y cae yr oedd gwàl (mûr) gerig oddeutu
pedair troedfedd o uclider.
Ymdrechodd y Llwynog neidio dros y wàl gyda'r
hwyaden yn ei gêg, ond methodd. Wedi iddo t'ethu
deirgwaith, eisteddodd i lawr, ac edrychodd ar y
12
Y LLWYXOG CYFRWVS.
mur am ychydig funudau, fel pe yn ystyried beth
i'w wneud. Yna cododd i fyny a chvmerodd afael
yn y hwyaden gerfydd ei phen.
Safodd i fyny yn syth ar ei draed ôl, a gosododd
ei draed blaen ar y mûr. Yna dododd big y hwy-
aden mewn agen yn y mûr mòr uchel ag y medrai
gyrhaedd.
Wedi iddo wneud hyn, neidiodd i ben y mur, ac
estynodd ei ben i lawr, a gafaelodd yn y hwyaden.
Yna gadawodd iddi syrthio yr ochr arall i'r wàl.
Neidiodd i lawr ar ei hoi, cododd hi i fyny eilwaith,
a rhedodd ymaith i'w fíau yn y coed.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
agen, crack, crevice.
ALLAN, OUt.
AR El hol, after it (feminine).
aeall, other.
boeeu, morning.
CADNAW, fox.
cododd, he rose, stood up.
coed, wood.
CROESI, to Cr039.
yn ceoesi Y cae, crossing the
field.
cyfewys, sly, cunning.
cymeeodd, he took.
CYMEEODD AFAEL, he took hold.
cyehaedd, reach.
dododd, he put.
edeychodd, he looked.
eilwaith, the second time.
estyn, reach, stretch out.
fel pe, as if.
ffau, den.
FFENESTB, window.
gadawodd. he left.
GAFAEL, hold.
GEEFYDD, by.
GOSODODD, he placed, fixed.
gwaelod, bottom.
GWAL, wall.
gwelodd, he saw.
HWYADEN, duck.
i lawe, down.
I FYNY, up.
LLWYNOG, fox.
MEDEAI, he could.
methodd, he failed.
moe, as, so.
MOE uchel AG, as high as.
munudau, minutes.
HUE, wall.
neidio, to jump.
OCHE, side.
oddeutu, about.
pan, wheu.
pen, head, top.
pen y mur, top of the wall.
PIG, bill, beak.
ehedodd, he ran.
teaed blaen, forefeet.
teaed ol, hind feet.
TROEDFEDD, a foot (in lenijthj.
teibgwaith, three times, thrice.
UCHDER. height.
uchel, high.
WEDI IDDO FETHU, after he had
failed.
wedi iddo wneud HYNÌ after ho
had done this.
ychydig, a few.
YMAITH, away.
ymdeechodd, he tried.
YSTYBIED, to consider.
Y LLWYNOÜ AR CWN.
13
4. Y Llwynog a'r Cwn.
UNWATTH yr oedd cŵn yn rliedeg ar ol Llwynog,
a chan eu bod yn gyflym bu agos iddynt ei
ddal. Gwelodd y Llwynog wàl gerig isel o'i flaen.
Rhedodd ati gyda'r cŵn ar ei ol.
Pan ddaeth at y wàl,neidiodd drosti, ac yna cerdd-
odd ychydig latheni mor agos ag oedd yn bosibl ati,
a gorweddodd i lawr.
Y LLWYNOG YN YMGUDDIO.
Neidiodd y cŵn dros y wàl a thros y Llwynog, ac
heb sylwi arno rhedasant yn mlaen ar eu cyfer. Yr
oeddent yn myned mor gyflym, fel nas gallent
sefyll (ystopio) ; ac ni welodd yr un o honynt y
Llwynog yn ymguddio.
Wedi iddynt fyned ychydig o ffordd, neidiodd y
llwynog yn ol dros y wàl ; ac yr oedd allan o'r
golwg. Aeth y cŵn yn mlaen ; a diangodd y Llwyn-
og y diwrnod hwnw heb gael ei ddal.
14
V MWNCI A'R GNEUEN.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
AGOS, near.
yn agos a'i DDAL, nearly caught
him.
ae eu ctfee, straight on.
CAEEG, ceeig, stone, stones.
CEEDDED, to Walk.
ctfee, opposite.
CYFLYM, fast.
DAL, hold.
dianc, escape.
diwrnod, day.
FFOEDD, way.
GOLWG, Sight.
GOEWEDD, tO lie.
ISEL, low.
llathen, a yard.
ehedeg. to run.
6YLWI, to notice.
ymguddio, to hide himself.
yn ol, back.
YSTOPIO, Stop.
5. — Y Mwnci a'r Gneuen.
GWELWYD Mwnci unwaith mewn arddangosfa
gwylltfilod yn dangos medrusrwydd oedd yn
mron yn ddynol. Taflodd bachgen gneuen i'r Mwnci,
ond yr oedd yn rhy bell o'i gyrhaedd, gan iddi ddis-
gyn tu allan i'r ffau. Wedi iddo syllu arni am
t'unud, ymaflodd mewn gwelltyn. Yna gwnaeth
ddolen o hono drwy ei blygu, a gwthiodd ef o dan
y bàrau, a thrwy dynu yn ofalus, llwyddodd i gael y
gnenen o fewn cyrhaedd iddo.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
AEDDANGOSFA, show.
BAEAir, bars.
CNEUEN, CNAU, nut, nuts.
DANGOS, to show.
DISGYN, to fall.
DOLEN, loop.
dynol, human.
gwelwyd, was seen.
gwelltyn, a straw.
llwyddo, to succeed.
MEDEUSEWYDD, skill.
pell, far, distant.
Plygu, to bend.
syllu, to look hard at, to gaze.
taflu, to throw.
TU ALLAN, Outside.
tynu, to draw.
ymaflodd, he took hold of, he
seized.
GWylltfil, gwylltfilod, wild beast, wild beasts.
Y LLYGOD CYFRWYS.
15
6. Y Llygod Cyfrwys.
YR oedd llawer iawn o lygod mewn hen ysgubor
wrth ein tŷ ni. Pan ddodwyd yr ŷd yno ar
ol y cynhauaf, gwelwyd eu bod yn peri colled fawr.
Dyweclodd fy nhad wrthyf y cawn ddimai am bob
llygoden fyw a fedrwn ddal.
Dranoeth aeth fy chwaer i'r dref, a phrynodd
dràp â thri thwll ynddo. Wedi i mi ei osod yn iawn
gyda chaws yn mhob twll, dodais ef yn yr ysgubor.
Cefais dair llygoden yn y trap bobboreuam wythnos.
Un boreu pan aethum at y trap fel arfer, gwelais
nad oedd yr un wedi ei dal er fod y caws wedi myn-
ed. Felly y digwyddodd am y ddau ddiwrnod
dilynol, dim llygod a dim caws.
Aethum i wylio y noswaith bono sut yr oedd y
peth yn cymeryd lie. Yr oedd y lleuad yn goleuo
16 Y GATH FOESGAR.
trwy agen yn y drws ; a phan yn sefyll mewn man
neillduol yn yr ysgubor, gwelwn lygoden yn myned
at y trap, ac yna yn gwichian. Ar hyn daeth tair
neu bedair o lygod yno, ond ni ddododd yr un o
honynt ei phen yn un o dyllau y trap.
Yna gwelais un yn cerdded yn mlaen at y trap, ac
yn gwthio ei chynffon yn ofalus i un o'r tyllau. Ach-
osodd hyn i'r trap syrthio, yna tynodd ei chynffon
allan, a gafaelodd yn y caws yn ddiberygl, a rhanqdd
e£ g}Tda'r lleill. Yn yr un modd caí'wyd y caws
allan o'r tyllau ereill.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
aohosodd, caused. gwthio, push.
aethum, I went. gwylio, to watch.
cawn, I should have. llawer iawn, very many.
caws, cheese. llygod, llygoden, mice, mouse.
cynhauaf, harvest. MODD, way.
CYNFFON, tail. NOSWAITH, night.
dim, no, nothing. peri, to cause.
dimai, halfpenny. rhanu, to share, divide.
dodi, to put, to place. sut, how.
ereill, others. twll, tyllau, hole, holes.
gofalus, careful. tynu, to pull, to draw.
yn ofalus, carefully. wrthyf, to me.
GOLEUO, to give light. YD, corn.
gosod, to fix, to place. ysgubor, barn.
gwichian, squeak. yr un modd, the same way.
7.— Y Gath Foesgar.
UNWAITH yr oedd genyf gath yr lion oedd bob
arnser yn eistedd wrth y bwrdd gyda mi i
gael ciniaw. Yr o ddwn yn gosod napcyn am ei
gwddf , a thamaid o bysgodyn ar blât o'i blaen. Yr
oedd hi yn codi y bwyd i'w cheg â'i phawen gyda'r
Y MVVNCI All Y LLONG. 17
gofal mwyaf, ac yr oedd yn ymddwyn yn briodol
wrth y bwrdd. Pan fyddai wedi bwyta y cyfan,
arferwn weithiau rocldi tamaid o'm pysgodyn i
iddi.
Un diwrnod pan ganwyd y gloch nid oedd y gath
i'w gweled yn un man, a dechreuwyd y ciniaw heb-
ddi. Pan oedd y plâtiau yn cael eu gosod ar y
bwrdd, rhedodd y gath i fyny y grisiau, a neidiodd
i'w chader gyda dwy lygoden yn ei safn. Cyn y
gellid ei liatal, yr oedd wedi dodi un lygoden ar ei
phlât ei hun, a'r Hall ar fy mhlât i. Yr oedd hi am
ranu ei chiniaw gyda mi, fel yr oeddwn i wedi rhanu
gyda hi.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
amsee, time. gwddf, neck.
pob amsee, everytime, always. hebddi, without her.
AEFEEWN, I used. MOESGAE, polite.
atal, to stop. mwyaf, greatest.
BWYD, food. napcyn, napkin, serviette.
bwyta, eat. o'i blaen, before her.
cadee, chair. pa wen, paw.
canwyd Y gloch, the bell was plat, plate.
rung.
ciniaw, dinner. PY3G0DYN, fish.
cyfan, all, the whole. SAFN, mouth.
decheeu, to begin. tamaid, a bit, piece.
geisiau, steps, stairs. weithiau, sometimes.
GYDA, with. ymddwyn, to behave.
8.— Y Mwnci ar y Llong-.
UNWAITH pan oeddwn yn dychwelyd mewn
llong, yr oedd genyf fwnci, yr hwn oedd yn
hoff iawn o chwareu ; eto yr oedd yn rhydd oddi
wrth ystranciau drwg. Cai lawer o ddifyrwch trwy
18
Y MVVNCI AR Y LLONG.
ddwyn y sebon oedd genyf at ymolchi. Ceryddais
ef am hyn, ac yna bu yn fwy gofalus rhag i mi ei
weled yn ei ddwyn.
Un boreu
pan oeddwn
yn ysgrif enu,
ac hefyd yn
cadw fy llyg-
aid arno, can-
fyddais ef yn
cymeryd y
sebon yn ol
ei arfer. Ni
c hy merais
arnaf fy mod
yn ei weled
nes iddo fyn-
ed ag ef ym-
aith, pryd y
tybiaiynddi-
a m e u n a d
oeddwn wedi
sylwi arno.
Pan gyr-
haeddodd y
drws gelwais
arno mewn
****»>■ Dais isel ond
digon uchel iddo fy nghlywed. Cyn gynted ag y
deallodd fy mod wedi ei weled, cerddodd yn ol yn
araf, a rhoddodd y sebon yn ei le priodol ar y
bwrdd.
Y CI CAREDIG.
1!)
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
AEAF, slow.
TN AEAF, Slowly.
aefee, custom, way.
aeno, on him.
bwedd, table.
CADW. to keep.
CAI, he had.
CANFYDDAIS, I saw.
CEEYDDU, to punish.
clywed, to hear.
CHWAEEU, to play.
DEALL, to understand.
DIAMETT, no doubt.
YN DDIAMETT, without doubt.
difyeavch, pleasure,
BWYN, to take.
dychwelyd, to return.
GENYF, with me.
YE OEDD GENYF, I had.
gweled, to see.
hoff, fond.
llais, voice.
LLONG, Ship.
llygad, llygaid, eye, eyes.
Mwnci, monkey.
peiodol, proper, right.
ehydd, free.
8EB0N, soap.
TYBiAi, he thought.
YSTRanciau, pranks.
YMOLCHI, to wash one's self.
ysgeifenu, to write.
9.— Y Ci caredig.
ẀPCHYDIG ddyddiau yn ol yr oedd dyn yn ardal
ty% Birmingham yn myned i foddi cath fach
mewn llyn. Dilynid y dyn gan ei gi. Pan welodd
y ci y gath yn cael ei thaflu i'r dwfr, neidiodd ar ei
hoi, a dygodd hi i'r làn.
Taflwyd hi eilwaith, ac aeth y ci ar unwaith i'w
gvvaredu. Nid cynt yr oedd hi allan nag y taflodd
y dyn y gath y trydydd tro i'r llyn. Nofiodd y ci ati
eto, ac wedi gafaelyd ynddi, aeth yn ei flaen i'r ochr
arall. Yna rhedodd â hi gartref yn ei geg, ac a'i
dododd yn ofalus ar yr aelwyd i sychu o flaen y tan.
Byth wedi hyny y mae y ddau yn gyfeillion
mawr, yn cysgu yn yr un gwely ac yn hwyta o'r un
llestr.
20 Y FRAN A'R CI.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
AELWYD, hearth. gwaredit, to save
AE El HOL, after her. GWELY, bed.
aedal, neighbourhood. llestb, vessel, dish.
BYTH, ever. llyn, lake, pond.
caeedig, kind. nofio, to swim.
CAETEEF, home. OCHE, side.
OYFAiLL, friend. sychu, to dry.
CYSgtj, to sleep. tan, fire.
dygodd, he brought. teo, time.
eilwaith, second time. "wedi hyny, afterwards.
glan, side, shore. ynol, ago.
I'e LAN, to shore, to land.
10.— Y Fran a'r Ci.
RAI blynyddoedd yn ol cedwid brân ddôf raewn
tŷ tafarn. Un diwrnod aeth cerbyd ar draws
troed ci mawr oedd yno, ac anafwyd y creadur yn
bur dost. Pan yr oedd gwas y tŷ yn edrych ar droed
y ci, safodd y frân wrth ochr y dyn gan ddangos
cryn bryder o herwydd yr anffawd. Rhwymwyd y
ci yn yr ystabl, lie yr ymwelai y frân ag ef. Dygai
esgyrn iddo, gan ddangos gofal mawr am dano, a
serch neillduol ato ; ac ni ymddangosai yr ader}7n yn
hapus ond pan i'yddai gyda'r ci.
Digwyddodd yn ddamweiniol un noswaith i ddrws
yr ystabl gael ei gau yn erbyn y frân, fel nad allai
i'yned i mewn at y ci fel arferol. Ond y fath ydoedd
gofal yr aderyn am dano, fel y ceisiodd weithio ei
tfordd ato trwy bob rhwystr.
Ymosododd gydag egni ar y drvvs, gan ei bigo
gyda'r cliwydrwydd mwyaf. Pan ddaeth y gwas
yno yn y boreu cafodd fod y frân wedi tori twll trw}T
y drws i gael ffordd i mewn at ei hoff gydymaith.
Y CI CYNDDEIRIOG. 21
GEIR-LECHRES (Vocabulary)
ANAFWYD, was injured. gwas, servant-man.
anffawd, misfortune, bad luck, gweithio, to work.
accident.
ae deaws, over. hoff, dear.
blynyddoedd, years. kettj.dttoI/, particular, great.
bean, crow. oche, side.
CAtr, shut. piqo, to pick.
cedwtd, was kept. pbydeb, care, anxiety.
ceisio, to seek, to try. bhwystwyd, was tied.
ceebyd, carriage. ehwtste, hindrance, anything
in the way.
CYDYMAITH, companion. seech, affection, love.
DAirwAiN, accident. tafaen, inn.
yn ddamweeniol, by accident. TOST, severe.
diwydewydd, diligence, hard ymddangosai, appeared.
work.
dof, tame. ymosododd, attacked.
eebyn, against. ymwelai, visited.
egni, effort, earnestness. ystabl, stable.
11. — Y Ci cynddeiriog.
MEWN tref fechan ar làn y môr un diwrnod
gwelwyd ci bychan cynddeiriog yn rhedeg yn
wyllt trwy yr ystrydoedd. Yr oedd ar bawb ei ofn,
a ffôdd y bobl o'i ffordd.
Yr oedd masnachwr yn y dref yn berchen ci
mawr deallus. Y diwrnod hwnw yr oedd y ci yn
gorwedd o flaen masnachdy ei feistr. Pan welodd y
ci cynddeiriog yn dyfod heibio, rhedodd ato, a gaf-
aelodd yn dỳn ynddo gerfydd ei wddf. Yna rhed-
odd tuag at y mor, ac wedi neidio i niewn iddo, dal-
iodd ben y ci bychan dan y dŵr nes y boddodd ef.
Dilynwyd y cŵn gan dorf fawr o bobl, a phan
ddaeth y ci deallus allan, yr oedd pawb yn ei gan-
mol, gan dynu eu dwylaw dros ei ben a'i gefn. Es-
tynodd ereill bob math o dameidiau blasus iddo, yr
hyn oedd yn boddio y ci yn fawr.
22 Y NEIDR VN Y CRYD.
Ond cafodd y fath garedigrwydd eftaith ddrvvg ar
y ci. Y dyddiau dilynol pan welai unrhyw gi bych-
an ar yr heol, gafaelai ynddo, ac yna boddai ef yn y
môr. Mewn canlyniad achwynwyd wrth y masnach-
wr gan berchenogion y cŵn bychain, a gorfu i'r
masnachwr gau y ci i fyny fel na foddai ychwaneg o
gŵn.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
achwyn, to complain. glan Y MOE, sea shore.
blasus, nice, pleasant to taste. goefu, was forced, compelled.
boddi, to drown. gorfu i'e masnachwk. the
tradesman was forced.
boddio, to please. goewedd, lying down.
canlyniad, consequence, gwelwyd, was seen.
canmol, to praise. gwyllt, wild.
caeedigewydd, kindness. YN wyllt. wildly.
cynddeieiog, mad. heibio, by.
deallus, intelligent. heol, road, street.
dilynwyd, was followed. masnachwe, merchant, trades-
man.
DEWG, had. MASNACHDY, shop.
dwyiaw, hands. math, kind.
effaith, effect. ofn, fear.
estyn, reach, give. Pawb, everybody, all.
ffodd, ran away, fled. TEEF, town.
FF0EDD, way.
12.— Y Neidr yn y Cryd.
Ti^T^N boreu hyfryd yn mis Mai aeth gwraig i'r
yjjf ardd oedd tu cefn i'vv thŷ, gan adael ei baban
bach yn cysgu yn y crŷd. Yn mhen ychydig amser
cerddodd at y fienestr cr mwyn gweled a oedd y
baban yn dal i gysgu.
Dychrynwyd hi yn fawr iawn pan welodd fraich
y baban yn hongian allan o'r crŷd gyda neidr fawr
wedi ymdorchi am dani. Bu y fam druan yn mron
llewygu gan yr olygfa ofnadwy. Ar ol ystyried
Y NEIDR YN Y CRYD. 23
ychydig pa fodd y gallai waredu ei phlentyn, cofiodd
fod dyn yr hwn oedd yn ami yn dal nadroedd yn
byw yn y pentref gerllaw.
Rhedodd at ei dŷ, a dywedodd wrtho yr hyn oedd
wedi cymeryd lie. Dywedodd yntau wrthi am fyned
yn ol, ond nad oedd i wneud un math o sŵn a
ddeffroai y baban neu a dàrfai y neidr ; a byddai
iddo ei dilyn mewn ychydig funudau. Daeth y
dyn yno yn fuan yn clwyn llestr yn llawn o laeth
poeth.
Agorodd y drws ac aeth i mewn yn ddistaw, a
dododd y llestr ar y llawr. Cyn bo hir dechreuodd
y neidr ollwng ei gafael ar fraich y baban, ac wedi
iddi gyrhaedd y llawr ymlusgodd yn mlaen at y
llaeth. Pan welocld y fam fod ei phlentyn yn rhydd,
rhuthrodd at y cryd a chododd ei baban i fyny, tra
yr oedd y dyn yn lladd y neidr.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
AML, many, frequent.
YN aml, often.
baban, baby.
beaich, arm.
cofio, remember.
CEYD, cradle.
deffeo, awake.
DiSTAiV, quiet, silent.
yn ddistaw, quietly.
dyciieynwyd, was frightened.
DYWEDODD, Said.
ee mwyn, iii order to.
gadael, to leave.
GABDD, garden.
gee llaw, near.
GOLYGFA, Sight, View.
gollwng, loosen, let go.
gwaeedu, save.
GWEAIG, woman.
eongian, to hang.
hyfeyd, pleasant.
LLADD, kill.
LLAETH, milk.
LLAWN, full.
LLAWE, floor.
lleste, vessel.
llewygu, to faint.
mis, month.
neide, snake.
OFNADWY, dreadful, frightful.
PENTEEF, village.
PLENTYN, Child.
POETH, hot.
ehutheodd, rushed.
ehydd, free.
swn, sound.
taefu, drive away, frighten.
tu cefn, behind.
ymdoechi, to twist itself.
YSTYEIED, consider, think.
24
YNYS Y NADP.OEDD.
13.— Ynys y Nadroedd.
^^N un o lỳnoedd mawr America, y mae ynys
"2JJ% fechan dlos, ond l'hai blynyddoedd yn ol ni
allai yr un bôd
dynol fyw arni,
am fod yno ni-
fer lluosog o
nadroedd. Un
prydnawn ys-
tormus dryll-
iwyd Hong fech-
an ar lànau yr
'<' i ynys. Yr oedd
'\J yn y Hong lwyth
j) o foch byw. Di-
angodd y dwy-
law i'r tir, gan
ddwyn gyda
liwynt yr oil o'r
moch.
Ond yr oedd
yn anmhosibl
iddynt aros yn
y fath le, am fod
yno gymaint o
nadroedd. Wedi
iddynt adgyw-
eirio y Hong, ac
Ni'i'i'- i'r ystorm daw-
elu, ymadawsant ar ynys gan adael y moch yno.
Gwasgarodd y moch dros yr holl ynys ; ac yn
mhen ychydig amser daeth eu perchenog }Tno mewn
Y LYGODEN AR PAPYR PUM PUNT.
25
Hong arall i edrych am danynt. Mawr oedd ei syn-
dod pan welodd y moch mewn cyflwr da, yn dew ac
wedi pesgi yn rhagorol. Yr oecldent wedi bwyta yr
holl nadroedd, ac nid oedd un o'r fath greaduriaid
peiyglus i'w gweled yn yr ynys.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
adgyweirio, repair, mend.
anmhosibl, impossible.
AROS, to remain, stay.
bod, being.
BYW, living.
creadueiaid, creatures.
CYFLWR, state, condition.
CYMAINT, so many.
dlos, beautiful.
drylliwyd, was wrecked.
dwylaw, hands, crew.
GALLAI, Could.
GWASGARODD, spread.
HOLL, all.
lluosog, numerous, many.
llwyth, load, cargo.
moch, pigs.
nifer, number.
perchenog, owner.
pesgi, to feed, to grow fat.
rhagorol, very well, excellent.
SYNDOD, surprise, wonder.
tawelu, to grow calm, quiet.
tew, fat.
tir, land.
tlws, tlos, beautiful.
YMADAWSANT, left.
ynys, island.
ystormtjs, stormy.
14.— Y Lygoden a'r Papyr Puny
Punt.
DIGWYDDODD i siopwr yn Liverpool ddodi
papyr pum' punt ar fwrdd mewn ystafell
neillduol yn ei dŷ. Nid oedd neb ond y perchen yn
rayned i'r }rstafell lion, a chedwid y drws bob amser
yn gloedig.
Un diwrnod pan aetli y siopwr i geisio y papyr, yr
oedd wedi diflanu. Wrth chwilio am dano, gwelodd y
dyn fod twll llygoden mewn un gornel o'r ystafell.
26 Y 01 UFUDD.
Danfonwyd i nol saer coed, a chododd hwnw astell
o'r llawr.
Cafwyd yno bentwr mawr o bapyr wedi ei dori yn
dameidiau man. Ar un ochr i'r pentwr gwelwyd
nyth o lygod bach yn gorwedd ar y papyr pum'
punt. Nid oedcl y papyr wedi ei niweidio raewn un
modd, a hwnw oedd yr unig bapyr yn y lie nad oedd
wedi ei cldarnio.
Yr oedd y lygoden wedi dwyn y papyr i'w thwll
yn blygedig fel yr oedd ar y bwrdd, ac yna wedi ei
agor a'i daenu fel blanced yn ei nyth. Yn ddiameu,
teimlai y lygoden fod hwn yn fwy meddal ac ys-
twyth na'r papyrau a gyinerwyd ganddi o'r blaen.
GEIK-LECHRES (Vocabulary).
agor, open. niweidio, to injure.
blanced, blanket. papye, paper, note.
cafwyd, was found. pentwe, a heap.
CLO, a lock. PLYGEDIG, folded,
cloedig, locked. pum' punt, five pounds.
coenel, a corner. papye pum' punt, five pound
note.
DANFONWYD, was sent. saee coed, carpenter, joiner.
DAENIO, to break to pieces. SIOPWE, a shopkeeper.
DIFLANU, to disappear. taenu, to spread out.
gorwedd, to lie down. teimlai, felt,
i nol, to fetch. tori, to break.
man. small. YSTWYTH, easily bent, flexible.
MEDDAL, Soft.
15.— Y Ci ufudd.
YMAE un o farsiandwyr cyfoethog Caerdydd
yn berchen ci mawr Sant Bernard, o'r enw
Rover. Ychydig ddyddiau yn ol rhoddodd y per-
Y CI UFUDD. 2 I
chenog brawf o ufudd-dod ac addysg dda y ci i rai
cyfeillion oeddent yn ymweled ag ef.
Yr oeddent yn eistedd oddi amgylch i'r bwrdd yn
yr ystafell giniaw yn edrych ar y ci yn. gorwedd ar
y glaswellt o flaen y ffenestr agored. Chwibanodd y
meistr, ac ar unwaith neidiodd y ci trwy y ffenestr
ato. Gosodwyd dam o gig ar ymyl y bwrdd, ond ni
ddywedodd y meistr un gair wrth y ci yn ei gylch.
Edrychodd yr anifail ar y cîg, ac yn nesaf ar ei
feistr, yr hwn ni chvymerai arno s\<lwi ar y ci, ond
parhäi i siarad a'i gyfeillion.
Wedi i'r ci fod am bum' mynyd llawn yn sefyll yn
y dull hwn, dy wed odd y boneddwr mewn Uais cyff-
redin, — " Cymer ef." Diflanodd y darn cîg mewn
amrantiad.
Dylai plant gael eu dysgu i lywodraethu eu hun-
ain, ac i ufuddhau i'w rh'ieni a'u hathrawon, yna
byddant yn llawer mwy dedwydd wedi iddynt dyfu
i fyny.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
addysg, education, training'. euhunaln, themselves.
agored, open. gair, word.
amrantiad, an instant , the t wink- glaswellt, grass.
ling- oi an eye.
anifail, animal. llywodraethtt, to govern.
athraw, teacher. marsiandwyr, merchants.
caerdydd, Cardiff. oddi amgylch, round about.
cig, meat. parhai, continued.
cyfeillion, friends. prawf, proof.
CYFOETHOG, rich. SEFYLL, Stand.
cyffredin, common, usual. siarad, to speak.
chwibanodd, whistled. ufudd-dod, obedience.
dull, way. ufuddhau, to obey.
edrychodd, looked. ymyl, edge.
EISTEDD, to Sit.
28
CI YN ACHUB EI FEISTR.
16. — Ci yn Achub ei Feistr.
VV?» DWAENEM
foneddwr cyf-
oethog oedd yn
berchen ci o
faintioli mwy
na'r cyffredin.
Yroedd yn gre-
adur gwyliad-
wrus a deallus
iawn. Er ei f od
yn ami yn cael
ei ollwng i
grwydro yma
ac acw, yr oedd
yn gyffredin
wedi ei gad-
wyno i fyny
yn ystod y dydd.
Un diwrnod pan ollyngwyd ef yn rhydd, sylwyd
ei fod yn canlyn ei feistr i bob man yr elai. Pan
ddaeth un o'r morwynion i'w gymeryd i'w gadwyno
fel arfer, aeth i orwedd mor agos i'w feistr ag oedd
yn ddichonadwy, a dangosodd ei ddanedd mewn
modd mor fygy thiol ar y ferch, fel y dymunodd y
boneddwr arni ei adael yn llonydd. Pan aeth y bon-
eddvvr i'w ystafell i gysgu, dilynodd y ci ef, a rhed-
odd dan y gwely ; a chan nad ellid ei gael oddi yno,
gadawyd ef i aros yny fan hono.
Tua chanol nos daeth dyn i mewn yn ddistaw i'r
CI YN ACHUB EI FEISTR. 29
ystat'ell, ac ymgeisiodd drywanu y boneddwr âchyll-
ell fawr hir. Ond cyn y llwyddodd i gyflawni ei
f wriad drwg, neidiodd y ci arno, ac wedi gafaelyd yn
ei wddf, cadwodd ef ar lawr. DeíFrôdd y boneddwr,
a galwodd am gynorthwy. Rhedodd gweision y tŷ
yno ar unwaith, a daliwyd yr adyn.
Gwelwyd mai un o'r gweision yn gweithio y tu
allan ydoedd. Cyffesodd ei fod wedi gweled ei feistr
yn derbyn swm mawr o arian, ac iddo ef a gwas
arall gytuno a'u gilydd i'w ladd, ac yna yspeilio
ytŷ.
Dywedodcl yn mhellach, eu bod wedi gwneud y
cynllwyn pan yn eistedcl yn yr ystabl, a'r ci yn gor-
wecld wrth eu traed. Deallodd y ci fod rhyw ddrwg
yn bygwth ei feistr, a mynodd gael aros gydag ef
nes oedd y perygl wedi myned heibio.
GEIR-LECHRES (Vocabulaiy).
adwaenem, we knew. dichonadwy, possible.
adyn, wretch, bad man. dymuno, to wish, to desire.
boneddwe, gentleman. ei adael yn llonydd, to leave
him alone.
bwgwth, to threaten. elai, he went.
bweiad, intention. QWYLIADWEUS, watchful.
bygythiol, threatening. hie, long.
cadwyno, to chain. mai, that,
CANLYN, to follow. MAINTIOLI, size.
canol nos, midnight. man, place.
cewydeo, to wander. moewyn, servant-girl.
CYFLAWNI, to carry out, to fulfil. mynodd, he would have, he in-
sisted on.
cyffestj, to confess. peeygl, danger.
Cyllell, knife. teywanu, to pierce, stab.
cynllwyn, plot, scheme. tu allan, outside.
cynoethwy, help. yma AC acw, here and there.
cytuno, agree. yn mhellach. further.
DAirwYD, was caught. YN ystod, during.
danedd, teeth. yspeilio, to rob.
derbyn, receive.
30 CYFAILL YR ADAR BACH.
17.- Cyfaill yr Adar Bach.
YR oedd hen ŵr yn byw yn Sir Aberteifi, yr hwn
oedd yn hofF iawn o bob math o adar bach
gwylltion. Y flwyddyn olaf y bu byw llwyddodd i
gael Robyn bach i fod yn gyfaill iddo.
Yr oedd y gauaf y flwyddyn hono yn oer iawn, a
gorchuddiwyd yr holl wlad am lawer o wythnosau
gan eira mawr nas gwelwyd ei fath er ys llawer
blwyddyn. Arferai y dyn caredig hwn ddwyn
briwsion allan bob boreu, a'u gosod ar ben clawdd
yn agos i'r tý ; ac yno y deuai y Robyn i'w bwyta.
Mewn canlyniad daeth y ddau yn gyfeillgar iawn,
a chymaint oedd ymddiried yr aderyn yn y dyn, fel
y disgynai yn ddi-ofn i fwyta briwsionyn oddi ar ei
law. Cyn bod y gauaf drosodd, cyinerwyd yr hen
ŵr yn glaf, ac yn mhen deuddydd bu farw.
Yn ol ei arfer talodd y Robyn ei ymweliad boreuol
â phen y clawdd dranoeth wedi i'w gymwynaswr
gael ei gymeryd yn glaf; ond ni chafodd yno
ddim un briwsionyn.
Ar ddydd y gladdedigaeth ymgasglodd tyrfa lu-
osog ynghyd i hebrwng gweddillion eu hen gymydog
tyner a thwym-galon i'w gartref olaf. Daeth y
Robyn yno het'yd, ac er synclod i bawb, canlynodd yr
angladd yr holl öbrdd o'r tŷ i'r fynwent, er fod hyny
dros filltir a haner o ftbrdd.
Wrth y bedd sylwodd y bobl fod yr aderyn bach
yn ehedeg yn ol ac ymlaen oddi amgylch i'r arch.
Cauwyd y bedd i fyny, a dychwelodd pawb i'w car-
trefi ; ond yr olaf i adael y fynwent y prydnawn
hwnw oedd y Robyn bach fiyddlon.
DIALEDD ELEPHANT.
81
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
ABEETEIFI, Cardigan.
ANGLADD, funeral.
arch, coffin.
bedd, grave.
beiwsion. crumbs.
caeteef, home.
CLAddedigaeth, burial, fuueral.
CLAF, Sick, ill.
CLAWDD, fence, wall.
CYMWYNASWB, one who acts kind-
ly, benefactor.
CYMYDOG, neighbour.
DEUDDYDD, two days.
di-ofn. without fear.
disgyn, descend, come down.
EHEDEG, fly.
EIEA, snow.
FFYDDLON, faithful.
GAUAF, winter.
goechuddiwyd, was covered.
gweddillion, remains.
gwlad, country.
GWE, a man.
GWYLLTION, wild.
HANEE, half.
hebbwng, to go with, accompany
lluosog, large in number.
milltie, mile.
MYNWENT, graveyard.
oee, cold.
OLAF, last.
TALODD, paid.
TWYMGALON, warmhearted.
tyneb, kind, tender.
tyefa, crowd.
"Wythnos, week.
YJTDDIEIED, trust.
ymgasglodd, collected, gathered
18. Dialedd Elephant.
^J^R oedd swyddog yn y fyddin Frytanaidd jni yr
>M$% India yn berchen ar elephant bychan. Er ei
fod yn ieuanc, yr
oedd yr elephant
wedi cael ei
addysgu yn dda
gan y gwas oedd
yn gofalu am
dano. Bob dydd
ar ol ciniaw, by eld -
ai yr elephant yn
dod i'r ystafell lie
yr oedd y swydd-
og a'i deulu yn
eistedd. Cerddai -s^fe-^
yr elephant oddi cawefil (elephant;.
32 DIALEDD ELEPHANT.
amgylch i'r bwrdd, a safai tu cefn i gadair pob uu
nes y rhoddid iddo rywbeth i'w fwyta, megis
ffrwythau, teisenau (cacenau), neu felusion.
Un diwrnod digwyddodd fod dyn o dymer
ddrwg wedi ei wahodd i giniawa. Pan ddaeth yr
elephant bach oddi amgylch fel arfer, yn He rhoddi
rhywbeth iddo, pigodd y dyn y creadur â fforch.
Tynodd yr elephant ei drwnc yn ol ar unwaith, ac
aeth yn mlaen at y nesaf.
Aeth allan o'r ystafell mewn ychydig amser, ond
dychwelodd cyn hir gyda changen fechan yn llawn
dail yn ei drwnc.
Cerddodd yr elephant yn mlaen at y dyn oedd
wedi ei gamdrin, a tharawodd ef ar ei ben a'r gang-
en. Gwelodd y bobl oedd yno fod dail y gangen
wedi eu gorchuddio gan forgrug, ac fel yr oedd yr
elephant yn ysgwycl y dail, yr oedd y morgrug yn
syrthio ar y dyn, nes o'r diwedd yr oedd canoedd o
honynt i'w gweled yn rhedeg drosto.
Er fod y gosp yn drom, yr oedd pawb yn meddwl
fod y dyn yn ei haeddu, o herwydd iddo ymddwyn
mor greulon at greadur diniwed.
GEIR-LECHRES (Vocabulary). .
beytanaidd, British. haeddu, to deserve.
BYDDIN, army. ieuanc, young.
cacen, cake. melusion, sweets.
CAMDBIN, ill-use. MOEGEUG, ants.
ciniawa, to dine. o heewydd. because.
cosp, punishment. swyddog, officer.
CEEULON, cruel. TAEawodd, he struck.
dail, leaves. teisen, cake.
DIALEDD, revenge. tewm, teom, heavy.
deosto, over him. TBWNC, trunk.
ffoech, fork. TYMEE, temper.
ffewyth, fruit. tynodd, he drew.
GOECHUDDIO, to C0V6T. YSGWYD, to shake.
gwahodd, to invite.
Y DDAU GL 'So
19.— Y ddau Gi.
YR oedd boneddiges yn byw mewn pentref yn
Lloegr.yn berchen ci o'r enw Dando. Yn yr
un pentref yr oedd ci arall yn perthyn i f oneddwr ;
ac yr oedd y ddau gi yn gyfeillgar iawn a u gilydd.
Un diwrnod yr oedd llawer o gynhwrf yn y pen-
tref yn nglŷn âg etholiad seneddol. Cyn i Dando
fyned allan y boreu hwnw gyda'i feistres, cylymodd
y forwyn ruban glâs am ei wddf.
Yn mhen ychydig amser gwnaeth y boneddwr ei
ymddangosiad, ac yr oedd gan ei gi ef ruban melyn
am ei wddf. Ar unwaith yn ddiarwybod i'w per-
chenogion, neidiodd y ddau gi at eu gilydd i ymladd,
er nad oeddent wedi ymladd erioed o'r blaen.
Ymgasglocld torf o bobl oddi amgylch iddynt, a
gwelwyd yn fuan fod Dando yn ymdrechu, nid i
wneud drwg i'r ci arall,. ond yn hytrach i gael medd-
iant o'i ruban.
Ar ol llawer o lusgo a brathu, Uwyddodd Dando i
ddatod y ruban oddi am wddf ei wrthwynebydd.
Wedi iddo ei gael, ni thalodd un math o sylw i'r ci
arall. Rhedodd trwy y pentref â'r ruban yn ei safn
fel arwydd o'i fuddugoliaeth.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
ARWYDD, Sign. UWKTHWYNEBYDD, opponent.
boneddiges, lady. yn hytrach, rather.
brathu, to bite. lloeue, England.
buddugoliaeth, victory. llusgo, to drag about.
cyeeillgah, friendly. meddiant, possession.
cylymu, to tie. melyn, yellow.
cynhwre, star, noise. perthyn, to belong.
datod, to untie, loosen. ruban, ribbon.
diarwybod, unknown. seneddol, parliamentary.
erioed, ever. ymdrechu, to try, to endeavour.
etholiad, election. ymddangosiad, appearance.
eu gilydd, each other. ymladd, to fight.
GLAS, blue. yn nglyn AG, in connection wit li
gwneud drwg, to do harm.injure
0
34 Y FONEDDIGES a'k CI CYNDÜE1RIOG.
20. -Y Foneddiges a'r Ci Cynddeiriog
TN prydnawn hyfiyd yn yr hâf, yr oedd bonedd-
^-' iges yn eistedcl ar y lawnt o flaen ei thy. Yr
oedd ei phlant yno gycla hi yn difyru eu hunain trwy
redeg ar ol eu gilydd. Tynwyd ei sylw wrth glywed
trwst mawr ar y ffordd gerllaw i'r tŷ. Pan aeth i
edrych beth oedd yno, gvvelodd dri dyn gyda fiyn yn
eu dwylaw yn rhedeg ar ol ci cynddeiriog. Yr oedd
y creadur gwyllt yn rhedeg yn mlaen yn union at dŷ
y foneddiges. Gwelodd y wraig fod y llidiart yn
agored, ac ni ellid ei gau niewn pryd i rwystro y ci i
ddyfod i'r lawnt.
Yn He gwaeddi a rhuthro i ryw le yn ddifeddwl,
meddianodd y foneddiges ei hun yn rhagorol. Dy-
wedodd wrth y plant am sefyll o'r naill du mewn
man neillduol, ac yna parotôdd ei hun i gyfarfbd y
creadur dychrynllyd.
Pan redodd y ci ati, derbyniodd ef yn wrol, a
phlygodcl ei gwisg o wlanen dew o aingylch i'w ben.
Yna gafaelodd yn ei ben, a daliodd a i holl nerth, fel
nad allai y creadur ddianc. Daeth y dyuion i fyny
yn ddioed, a lladdwyd y ci heb fawr drafferth.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
cyfarfod, to meet. llidiaet, sate.
difeddwl, without thinking-. mkddianu, to possess.
difyru, to amuse. naill du, one side.
dioed, at once. NERTH, strength, might.
dychrynllyd, dreadful. parotodd, prepared.
ffon, ffyn, staff, staves. plygu, to iold, wrap.
gwaeddi, to shout, to scream. prydnawn, afternoon.
gwisg, dress. rhagorol, well.
GWLANEN, flannel. ehwysteo, to prevent, stop.
gwrol, brave. tew, thick.
yn weol, bravely. trafferth, trouble.
gwyllt, wild. tewst, noise.
iiyfryd, beautiful. union, straight,
LAWNT, lawn, green
DYFAIS GYWRAIN. oò
21. -Dyfais Gywrain.
PETH amser yn ol yr oedd gwifrau y pellebyr
wedi tori dan un o'r ystrydoedd (heolydd) yn
Llundain. Gosodir y gwifrau hyn mewn pibellau
bychain dan y ddaear, ac er dod o hyd i unrhyw
ddifiyg ynddynt, y mae yn rhaid codi y pibellau, yr
hyn sydd yn orehwyl lied gostus.
Ar yr achlysur hwn, meddyliodd un o'r gweithwyr
y gallai gael y wifren trwy y pibellau heb eu codi.
Daliwyd llygoden ffrengig, a chylymwyd un pen i
wifren deneu wrth ei chorff! Yna gollyngwyd hi i
fyned i mewn i'r bibell.
Rhedodd y lygoden yn gyflym trwy'r bibell, a
phan ddaeth aîlan y pen arall, daliwyd hi gan un o'r
gweithwyr. Yna tynwyd gwifr y telegraph gyda'r
wifren deneu trwy'r bibell o'r naill ben i'r Hall.
Cafodd y lygoden ei bywyd am arbed cymaint o gôst
i'r perehenogion.
GEIR-LECHRES Vocabulary).
achlysue, occasion. GOiOD, to place, fix.
aebed, save. 'iWEiTHiWE. workman.
bywyd, life. gwife, gwifeau, wire, wires.
costus, expensive. lluxdain, London.
CYWEAIN, clever, ingenious. LLYGODEN FFEESGIOj a rat,
French mouse.
daeae, earth. pellebye, telegraph.
DIFFYG, fault. PIBELl, pipe.
dyfais, invention, device. teneu, thin.
DYFOD O HYD, to get at. TYKU, to draw.
ooechwyl, work. ysteyd (heol) , street.
36 Y GORNCHWIGLEN.
22.— Y Gornchwiglen.
PjÍAN yr oedd boneddwr allan yu ei feusydd un
\ boreu, daliodd ei gi gornchwiglen. Dygodd
y ci hi at ei feistr, ac ymddangosai yr aderyn fel
pe wedi marw. Pan oedd ar lawr, trôdd y boneddwr
hi drosodd a i droed ; ac oedd yn meddwl oddi wrth
ei hymddangosiad nad oedd dim bywyd ynddi.
Safodd yno yn llonydd am ychydig funudau, ac
yna gwelai hi yn agoryd un Llygad. Cododd hi i
i'yny. syrthiodd ei phen, yr oedd ei thraed yn hong-
ian yn rhyddion, ac mor bell ag y gellid barnu oddi
with avwyddion allan ol, yr oedd yr aderyn yn hollol
farw.
Yna rhoddodd hi yn ei boced, ac yn fuan teimlodd
ei bod yn fyvv, ac yn ymdrechu diengyd. Tynodd hi
allan ; yr oedd hi mor ddify wyd ag o'r blaen.
Gosododd hi ar y ddaear, ac aeth ymaith oddi
wrthi ychydig o ffordd. Mewn llai na phum' mun-
ud cododd ei phen yn ochelgar iawn, ac edrychodd
i > Idi amgylch ; yna pan welodd nad oedd neb yn agos
ati, diangodd ymaith gan ehedeg gyda chyflymdra
mawr.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
AGOBYD, to open. V.V HOLLOL, quite.
allaxol, outward. llawe, ground.
ABWYDD, Sign. MEUSYDD, fields.
BAKXU, to judge. YN OCIiULOAE, with care.
COENCHWIGLEN, lapwing, peewit. POCED, pocket.
CYl"LYiEDEA, swif tllt-SS. SYBTHIO, to fall.
diengyd, to escape. teiìtlo, to feel.
dlfywyd, lifeless. ymdeechu, to try. endeavour.
DEOSODD, over. YMDDAXGOS. appear.
HONSIAN, to hang.
PONT V MORGRUG COCHION.
23.— Pont y Morgrug Cochion.
R oedd cogydd yn
cael ei flino yn
fawr gan forgrug
cochion oeddent
yn difa y bwyd
wedi iddo ei gog-
Wrth sylwi yn fanwl cafodd
y morgrug yn dyfod allan
ddwy waith yn y dydd i chwilio am
fwyd, — yn y boreu oddeutu saith, ac am
bedwar 3m y prydnawn. Yr oedd y
cogydd yn cadw y'bwyd ar astellmewn
pantri.
Un diwrnod dododd bastai ar yr astell, ac
oddi amgylch iddi gwnaeth gylch o driagl.
Yna safodd i sylwi beth ddeuai o'r bastai.
Ychydig cyn saith yn y boreu, decbreuodd y mor-
grug ymddangos ar yr astell. Rhifodd y dyn dros
bum' cant yn cerdded yn rbesi fel milwyr, ac yn cyf-
eirio en fibrdd at y bwyd. Yr oedd eu harweinydd
3m fwy o faintioli na'r lleill, ac yr oedd yn cerdded
o'u blaen.
Pan ddaethant at y cvlch triagl, safocld yr holl
fyddin. Daeth oddeutu haner cant allan o'r rhengau
i sefyll wrth ochr yr arweinydd ; y rhai hyn yn
ddiameu oeddent y swyddogion.
Cynaliwyd cynghor ganddynt, ac yna aethant i
chwilio y cylcb oedd yn eu rhwystro i fyned ymlaen.
Ymddangosai fel pe bai rhyw ran neillduol o'r cylcli
38 PONT V MORGRÜG COCHION.
wedi ei nodi i bob swyddog. Wedi chwilioyu fanwl,
darganfyddwyd y man culaf ar y cylch triagl.
Dechreuodd yr holl fyddin ymsymud tuag at y
wàl, ac yn mhen ychydig funudau yr oeddent yn
dwyn tameidiau bychain o galch o bob twll y gellid
ei gael yn y mur. Yna dygvvyd yr holl dameidiau at
y man cul lie yr oecld y raorgrug swyddogol yn sef-
yll. Dodwyd y cwbl ar y triagl, a bu y creadnriaid
bach diwyd yn dwyn eu beichiau am bedair awr, nes
o'r diwedd yr oeddent wedi gwneud pont o galch
dros y triagl.
Yna ffurfiwyd yn rhesi fel ar y cyntaf, a cherdd-
odd yr holl fyddin dros y bont. Yn fuan yr oedd
pob morgrugyn yn mwynhau y bastai, yr hyn oedd
yn wobr iddynt am eu llafur caled trwy y boreu.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
arweinydd, leader, dwy waith, twice.
beichiau, loads. ffurfio, to form.
blino, to trouble, annoy. gwobr, a reward.
bwtd, food. llafue, labour.
byddin, army. manwi, careful.
Calch, lime. YN fanwl, carefully.
caled, hard. milwyr. soldiers.
conn, red. mwynhau, to enjoy.
coginio, to cook. nodi, to mark, to fix.
COGYDD, a COOk. PASTAI, pie.
culaf, narrowest pont, bridge.
cwbl, all, the whole. ehengau, ranks, rows.
CYNGHOR, a council. RHESI, rows.
cyfeirio, direct, take. rhifo, to reckon.
cylch, circle. swyddogol, official.
darganfyddwyd, it was found triagl, treacle.
out, discovered.
difa, waste, destroy. ymsymud, to move.
DIWYD, busy, industrious.
YSl'EÎI.IO YB YSPEILWYR. 39
24. — Yspeilio yr Yspeilwyr.
YN mhlith y llwythau sydd yn byw rhwng y
mynyddoedd i'r gogledd o India, y mae llawer
o lacìron i'w cael. Yr oedd teithiwr, Hindŵ o ran
cencdl, unwaith yn myned trwy y lleoedd peryglus
hyny gyda llawer o berlau gwerthfawr yn ei fedd-
iant. Dododd y dyn y perlau mewn hen glwtyn
budr, a chylymodd hwnw am ei ben fel rhwymyn
am friw.
Yna ymwisgodd mewn hen ddillad carpiog, a
llwythodd ei asyn â thorthau o fara melus, o'r fath
ag y mae y mynyddwyr hyn yn hoff o hono. Ond
gofalodd cldodi tipyn o opium yn mhob torth.
Cyn ei fod wedi myned yn mhell, cyfarfyddodd â
haner dwsin o yspeilwyr. Ni thalodd yr un o hon-
ynt lawer o sylw i'r teithiwr carpiog, gan mor wael
oedd ei ymddangosiad. Ond cymerwyd y bara oedd
ar gefn-yr asyn, a bwytawyd ef gan y lladron.
Yn mhen ychydig amser gwnaeth yr opium idd-
ynt oil gysgu. Yna cymerodd y teithiwr cyi'rwys,
yr holl arian oedd yn eu meddiant, a'r goreu o'r
gwisgoedd, a diangodd ymaith i'w wlad ei hun. Ond
gofalodd rhag teithio byth mwy ar hyd y ffordd
hono.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
aeian, silver, money. dillad, clothes.
asyn, donkey, ass. iiindw, Hindoo.
BEIW, wound. GOGLEDD, North.
bude, dirty. goeeu, best.
caepiog, ragged. gwael, poor.
cefn, back. gweethfawe, valuable.
cenedl, nation. gwisgoedd, dresses, clothes.
clwtyn, a rag. lleide, lladeon, thief, thieves.
cysgu, sleep. lleoedd, places.
40 YIl YSGOLFEISTR A.'R BECHGYN,
llwythau, tribes. ehwkg, between.
llwythodd, loaded. ehwymyn, bandage.
math, kind, sort. tipyn, a little, a small quantity.
melus, sweet. toeth, a loaf.
mynyddwye, mountaineers. yspeilio, rob.
peelau, pearls. yspeilwye, robbers.
25. — Yr Ysgolfeistr a'r Bechgyn.
PAN oecld Dr. Tait yn brif athraw ysgol Rugby,
un noswaith digwyddodd iddo gerdded o dan
ffenestr rhai o'r ysgolheigion. Er ei syndod, gwelai
raffyn hongian i lawr o honi. Yn ddifeddwl gafael-
odd yn y rhaff, gan dynu wrthi yn lied galed.
Ar unwaith dechreuvvyd dynu y rhaff i fyny ; dal-
iodd yntau ei afael ynddi ; ac yn mhen ychydig yr
oedd ei ben i mewn yn y ffenestr. Cyn gynted ag y
gwelodd y bechgyn ei wyneb, yn eu dychryn goll-
yngasant y rhaff, a syrthiodd y prif athraw yn ben-
dramwnwgl i'r llawr.
Yn ffodus ni dderbyniodd unrhyw niwed. Erbyn
hyn, deallai yn dda bob peth ynghylch y rhaff. Yr
oecld un o'r bechgyn wedi ei anfon allan i geisio
rhywbeth i'r lleill ; a phan dynodd y meistr y rhaff,
tybiodd y bechgyn mai y negesydd oedd wedi dych-
welyd.
GEIR-LECHRES Vocabulary).
CYN GYNTED AG, as soon as. pendeamwnwgl, headlong.
deallai, he understood. peif atheaw, head master.
yn FFODUS, luckily. ehaff, a rope.
gwyneb, face. SYNdod, surprise.
YN lled, rather. TYBIO, to think.
negesydd, messenger. ysgolfeiste, schoolmaster.
niwed, hurt, injury. ysgolheigion, scholars,
Y LLAW-ORGANYDD Mil) A BYDDAR. 41
26.— Y Llaw-Organydd Mud a
Byddar.
X^JI^OHYDIG ddyddiau yn ol chwareuodd bechgyn
M£% raewn tref yn Lloegr dro gwael â hen ŵr
oedd yn chwareu llaw-organ yn yr ystrydoedd. Yr
oedd yr hen ŵr nid yn unig yn fud ac yn fyddar,
ond yr oedd hefyd yn gloff.
Tynodd y bechgyn bin bychan allan o un o olwyn-
ion yr organ yn ddiarwybod i'r hen ẃr. Aeth ef yn
ei flaen o dŷ i dŷ, ac o'r naill ystryd i'r Hall gan droi
ei organ gyda'r rhwyddineb mwyaf.
Synodd at swm mawr yr arian a roddwyd iddo y
diwrnod hwnw. Yr oedd llawer yn rhoddi yn hael-
ionus ; nid oedd neb yn dweud wrtho am symud yn
mlaen ; ni ddanfonwyd c\vn ar ei ol ; yr oedd pawb
yn ymddangos mewn tynicr da. Ni ddaeth i wybod
yr achos o'i ifawd dda hyd yr hvvyr, pan aeth i lan-
hau peiriant yr organ, ac i dynhàu rhai o'r allwedd-
au oeddent yn rhyddion.
Gwelodd beth oedd allan o le, a deallodd nad oedd
dim seiniau yn dyi'od o'r organ. Yn He ymwylltio
a galw en wan drwg ar y bechgyn direidus yn iaith
y mud a'r byddar, cymerodd yr awgrym. Y niae yn
awr yn myned allan bob dydd, ac y mae yn derbyn
inwy o avian na neb arall sydd o'r un alwedigaeth
ag ef yn y dref hono.
GEIR-LECHEES (Vocabulary).
achos, cause. CHWABETT, to play.
allwedd, key. diaewybod iddo, unknown to
him.
awgeym, hint. dieeidus, mischievous.
BYDDAE, deaf. ENWAU, names.
cloff, lame. ffawd, luck.
42
Y LLAWlìLEN WERTHFAWR.
OAI.WEDIGAETH, Calling.
glanhau, to clean.
GWAEL, mean.
haelionus, kind, generous.
HEFTD, also.
hwye, evening.
iaith, language.
llaw-OEGAN, hand-organ.
MUD, dumb.
olwynion, wheels.
peikiant, machine.
ehwyddineb, case.
EHYDDION, loose.
sain, sound, tone.
synu, to surprise.
tref, town.
teo, trick, turn.
tynhau, to tighten.
YMWYLLTIO, to excite one's self.
27.— Y Llawrlen werthfawr.
DISTRYWIWYD llawrlen werthfawr yn San
Francisco ychydig amser yn ol. Yr oedd y
llawrlen lion wedi bod am bum' mlynedd yn un o
ystafelloedd y bathdŷ, lie y gwneir arian. Yr oedd
llwch y meteloedd gwerthfawr a ddefnyddiwyd i
fathu yr arian wedi syrthio ami yn ddyddiol yn
ystod y t}^mor hwnw.
Pan gymerwyd hi i fyny, fe'i torwyd yn dameid-
iau bychain, y rhai a losgwyd mewn padellau haiarn.
Yna chwiliwyd y lludw yn fanwl, a thỳnwyd allan
o'r gweddillion llosgedig aur ac arian gwerth pum'
cant o bunoedd. Felly yr oedd y llawrlen yn fwy
gwerthfawr ar ol blynyddoedd o wasanaeth, nag yr
oedd pan yn newydd.
GEIR-LECHRES (Vocabulary!
amser, time.
BATUDY, a mint, a place to make
or coin money.
BATHU, to coin money.
DEFNYDDIO, to use.
DISTRYWIWYD, was destroyed.
DYDDIOL, daily.
gwasanaeth, service.
gweddillion, remains.
GWNEIR, is made.
haiarn, iron.
llawrlen, carpet.
LLOSGEDIG, burnt.
LLOSGI, to burn.
lludw, ashes.
LLWCH, dUSt.
METELOEDD, metals.
newydd, new.
padellau, pans.
tymor, time, season.
yn ystod, during.
NERTH MILWR.
28 — Nerth Milwr.
YR oedd y diweddar Cadben Burnaby yn enwog
am ei nerth corphorol. Rai blynyddoedd yn
ol yr oedd y gatrawd y perthynai iddi yn gwasan-
aethu yn Windsor, lie y mae Castell y Frenhines.
Un prydnawn daeth dyn yno wrth orchymyn ei
Mawrhydi, i ddangos iddi ddau ferlyn oedd yn hynod
am fychander eu maintioli.
Cyn myned i fyny i'r Castell, dangosodd y per-
chenog y ceffylau bychain i swyddogion y fyddin.
Meddyliodd un swyddog y gallent gael difyrwch
mawr pe cymerid hwynt i fyny i ystafell Cadben
Burnaby. Ar ol peth trafferth, llwyddwyd i gael y
cefFylau i fyny y grisiau, ac aethant i mewn i'r ys-
tafell lie yr oedd y Cadben yn eistedd.
Nid oedd ef yn disgwyl gweled y fath ymwelwyr
dieithr y prydnawn hwnw ; ac achosodd eu dyfodiad
annisgwyliadwy ddigrifwch mawr i'r Cadben a'r
swyddogion ereill.
Can fod yr amser yn awr yn agoshau i gymeryd y
cefìÿlau i'r Castell, aeth y swyddogion i'w gyru i
lawr, ond er eu holl ymdrechion methwyd eu cael
allan o'r ystafell. Yr oedd gofid eu perchenog yn
fawr, am y gwyddai y byddai y Frenhines yn barod
i'w dderbyn ef yn nihen ychydig lunudau.
Terfynodd Cadben Burnaby y dyryswch av un-
waith. Cymerodd un ceffyl dan bob braich, a cherdd-
odd i lawr y grisiau. yna dododd hwynt ar ganol y
ffordd. Oddi yno gyrwyd y creaduriaid bychain i
bresenoldeb ei Mawrhydi.
44 COSBI CYBYDD.
GEIR-LECHRES (Vocabulary .
agoshau, to coine near, approach, goechymyn, order, command-
ment.
annisgwyliadwy, unexpected, goechymynwyd, ordered, com-
manded.
beaich, arm. gwasanaethu, to serve.
beenhines, Queen. gyru, to drive.
Bychandee, small size, littleness. hynob, remarkable.
cakol, middle, centre. mawehydi, Majesty.
castell, castle. meelyn, pony (male pony).
catea^wd, regiment. meelen, pony (female pony) .
coephoeol, bodily. paeod. ready.
diweddae, late. peesexoldeb, presence.
dyfodiad, coming. teefynu, to end.
DYEYSWCH, difficulty. YMDEECHION, efforts.
enwog, celebrated. ymwelwyr, visitors.
gofid, trouble.
29.— Cosbi Cybydd.
^J^MDDAN(iOSODD hanes difyrus yn un o bap-
mffi yrau Ffrainc am amgylchiad a ddigwyddodd
mewn tref yn y wlad hono. Yi* oedd yno ddyn yn
byw, yr hwn oedd yn hen lane, ac liefyd yn gybydd
mawr. Er ei fod yn berchen ar lawer o gyfoeth, ni
wariai ond ychydig iawn o arian i gadw ei dŷ yn
Ian ac yn daclus.
Un diwrnod rlioddwyd gorchymyn allan gan aw-
durdodau y dref fod pawb i lanhau eu simneiau.
Enwyd diwrnod y buasai ymchwüiad cyffredinol yn
cymeryd lie, a by gy thiol dirwyo pob un a wrthodai
ufuddhau.
Gwyddai yr hen lane cybyddlycl fod ganddo sim-
nai fudr yn ei dŷ ; ond yn lie rhoddi franc i'r ys-
gubwr, penderfynodd ei glanhau ei hunan. Dring-
odd i fyny iddi un boreu, ac ymwthiodd yn mlaen
nes yr oedol yn ei chanol ; yn y fan hono yr oedd y
simnai yn culhau.
Ar ol cryn drafferth lhvyddoxld i wthio y rhan
COSBI CYBYDD. 45
Üaenaf o'i gorff drwyddi, a gobeithiai y buasai y
gweddill o hono yn canlyn. Ond siomwyd ef ; nis
gallai fyned yn mlaen nac yn ol.
Yn ei gyfyngder gwaeddai am gy north wy, ond nid
oedd neb o fewn cyrhaedd i'w glywed. Bu yno yn
gwaeddi am oriau lawer, nes bu agos a llewygu gan
ddiffyg nerth.
Wedi iddo fod ar goll am ddiwrnod cyfan, aeth
rhai o'r cymydogion i chwilio am dano. Ni welwyd
mo hono yn y tŷ, ond wrth glustfeinio clywyd lief
wan fel pe yn dyfod o'r simnai.
Wedi iddynt ei ddarganfod, ceisiwyd ei ryddhau ;
ond gwelwyd nad oedd yn bosibl ei waredu ond
drwy dori twll yn y rnur. Danfonwyd am saer cerig
i wneud y gwaith angenrheidiol, ac wedi i hwnw ei
gael yn rhydd, cafodd y cybydd y fraint o dalu
ugain franc iddo am ei waith, yn gystal a dioddef
carchariad blin am oriau meithion.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
angenbheidiol, necessary, diffyg, want of. failure.
amgylchiad, event, circumstance dioddef, to suffer.
AE GOLL, lost. DIEWYO, to fine.
awdukdodau, authorities. deingo, to climb.
beaint, privilege. feanc, a French coin, nei
tenpence in value.
BUDE, dirtj". uobeithio. to hope.
BYGYTHID, it was threatened. GWAN, weak.
canlyn, follow. gweddill. remainder.
CAECHABIAD, imprisonment . gwbthod, refuse.
CLTjSTFEINIO, to listen close^-. hex lanc, old bachelor,
cosw, to punish. JJ.EWYGU, to faint.
cybydd, miser. meithion, long (plural).
cybyddly'd, rniserly. I'enderfynu, to determine.
cyfan, whole. rhyddhau, to free.
cyfoeth, riches. 3aee ceeig, mason.
cyfyngdee, distress. simnai, chimney.
cyffeedinol, general. taclus, tidy.
cyitydog, neighbour. ymchwiliad, a search.
cynoethwy, help. YiTWXHio, to push himself.
CYEHAEDD, to reach. ysgubwe, chimney sweep.
CYSTAL, as well.
4fi Y 13ÜCHGYN DEWK.
30— Y Bechgyn dewr.
YR oedd dyn tlawd yn byw yu Switzerland, yr
liwn oedd wedi bod yn gorwedd yn glaf am
hir amser. 0 herwydd ei dlodi, ni allai brynu y
feddyginiaeth angenrheidiol er cael iachad. Clywodd
ei ddau fab fod Sais cyfoethog oedd ar ymweliad a r
ardal yn cynyg arian mawr i bwy bynag a ddygai
iddo ddan eryr ieuanc.
Nid oedd ond un nŷth eryr yn yr holl gymydog-
aeth, ac yr oedd hwnw'ar ben craig anhygyrch. Nid
oedd neb erioed wedi ceisio dringo i ben y graig hon,
am yr ystyrid fod yn anmhosibl gwneud hyny.
Ond cymaint oedd awydd y bechgyn hyn i estyn
cynorthwy i'w tad, fel y llwyddasant i urchfygu pob
rhwystr, ac ar ol ymdrech galed, cyrhaeddasant ben
y graig He nad oedd yr un dyn wedi bod erioed cyn
hyny.
Daliwyd yr adar ienainc, a dygvvyd hwynt yn
ddiogel at y teithiwr Seisnig, yr hwn a wobrwyodd
y bechgyn yn dda am eu gwroldeb.
• hono (South Wales.)
GEIK-LECHRES (Vocabulary).
aniiygykch, inaccessible, what IACHAD, euro, to be healed.
cannot be reached.
awydd, desire. meddyginiaeth, medicine.
craig, rock. o herwydd. because.
CYMYDOGAETH, neighbourhood. mvrY HYNAG, whoever.
cynyg, offer. SAIS, Englishman.
DEWR, brave. SERTH, Steep.
dygai, would bring. teithiwr, traveller.
eryr, eagle. tlawd, poor.
estyn, to reach, to give. tlodi, poverty.
gorchfygu, to overcome. ymweliad, visit.
GWOBItWYO, to reward. ystyrid, it wni considered.
gwroi.deb, bravery.
48 Y PLANT A'R BLEIDDIAID.
31.— Talu raewn Ffyrlingau.
DRO yn ol dirwywyd dyn yn Aberystwyth haner
coron am feddwi, a chaniatâwyd iddo ychydig
ddyddiau i gasglu yr arian. Beth wnaeth y gwalch
ond casglu yr holl ffyrlingau allai gael hyd iddynt.
Costiodd iddo gryn drafferth i'w cael gan na
ddefnyddir ffyrlingau ond yn anaml yn y gymydog-
aeth. O'r chwe ugain gofynol llwyddodd i gael cant
a phedair ar ddeg, gyda pha rai, ynghyda'r gweddill
mewn dimeiau, y talodd y ddirwy.
Ar y cyntaf gwrthodwyd hwy gan y swyddogion ;
ond yn ol y gyfraith gellir talu unrhyw swni i fyny
hyd goron mewn dimeiau neu ffyrlingau, ac felly bu
raid iddynt eu cyineryd. Y maent yn awr mewn
penbleth beth i wneud â hwy; a gobeithiant na fydd
i'r esiampl lion gael ei dilyn gan ereill.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
anaml, seldom, not often. esiampl, example.
caniatatt, to permit, allow. ffyellng, a farthing,
casglu, to collect. gofynol, asked for, required.
coeon, crown, five shillings. gwalch, fellow, rogue.
CYFBAITH, law. MEDDWI, to get dl'UUk.
DEFNYDDIO, to Use. PENBLETH, difficulty.
dimat, halfpenny. ychydig, a few.
32.— Y Plant a'r Bleiddiaid.
YN Neheudir Ff'rainc y mae Bleiddiaid yn ami yn
dyfod at y tai yn y gauaf i chwilio am ryw-
beth i'w t'wyta. Yr oedd gwraig weddw j^n by w yn y
parth hwnw o'r wlad, mewn bwthyn bychan unig.
oddeutu milldir o'r pentref agosaf. Yr oedd ganddi
ddau o blant, — merch ddeg oed, a mab chwech oed.
y PLANT a'r p.leiddiaid. 49
Un boreu wedi idcli fod yn pobi bara, parotôdd i
fyned i'r pentref, gan adael y plant yn y tŷ. Rhodd-
odd orchymyn caeth iddynt i gadw drws y bwthyn
yn nghau tra y byddai hi yn absenol, am fod Bleidd-
iaid wedi eu gweled yn yi* ardal y dyddiau blaenorol.
Addawodd y plant fod yn ufudd i'w mam. Ond
cadwyd hi yn hirach yn y pentref nag yr oedd yn
feddwl, a blinodd y plant aros yn y tŷ cyhyd o
amser.
Agorodd un o honynt y drws, a thra yr oedd yn
agored, cerddodd Bleiddes fawr i mewn i'r tŷ, yn
cael ei dilyn gan dri o genawon. Cawsant eu
tỳnu yno gan arogl y bara newydd. Ceisiodd y ferch
fach yru y bwystfilod allan gyda ffon, ond yn ofer.
Tarawodd un cenaw ei brawd i'r llawr, ac er mwyn
ei gadw rhag niwed,gwthiodd ei chwaer ef i gwpbwrdd
yn y cornel, a chauodd y drws arno. Tra yr oedd hi
yn gwneud hyn, neidiodd yr hen Fleiddes ar ei chefn,
ac wedi ei thỳnu i'r llawr, lladdodd hi.
Yr oedd y bachgen bach yn ddiogel yn y cwp-
bwrdd, ond yr oedd gormod o ddychryn arno i ddy-
fod allan. Pan ddychwelodd y fam yn y prydnawn,
dyna yr olygfa ddychrynllyd oedd yn ei haros. Caf-
wyd y bachgen bach yn y cwpbwrdd ; tyfodd i fyny
yn ddyn, a bu fyw nes oedd yn hen ŵr, ond ni ang-
hofiodd y chwaer ffyddlawn, yr hon a aberthodd ei
bywyd ei hun i'w achub ef.
GEIR-LECHRES ( Vocabulary).
aberthu, to sacrifice. blaxdd, BLEiDDiAiD.wolf, wolves
absenol, absent. bleiddes, she-wolf.
achub, to save. bwthyn, cottage.
addaw, to promise. caeth, strict.
anghofio, to forget. cenaw, cenawon, cub, cubs.
AE0OL, smell. cwpbwedd, cupboard.
blaenokol, preceding. cyhyd, so long.
P
50 Y CWPAN ARIAN.
DEHEUBIR, South. PARTH, pai"t.
diogel, safe. pobi, bake.
qormod, too much. rhywbeth, something.
GWEDDW, Widow. TARAWODD, Struck.
YN ofer, in vain. unig, lonely.
33.— Y Cwpan Arian.
CW3R oedd Gwladys yn ferch i fasnachwr cyfoethog,
© yr hwn oedd yn byw yn un o drefydd poblog
canolbarth Lloegr. Pan oedd yn saith oed, ar ddydd
ei phen blwydd, rhoddodd ei rhieni iddi gwpan arian
gyda'i henw wedi ei gerfio arno. Yr oedd yr eneth
fach yn falch iawn o'i hanrheg, a chadwodd hi yn ei
golwg trwy'r boreu.
Yn y prydnawn aetli ei mam i dalu ymweliad a'i
brawd, yr hwn oedd yn berchen gweithfeydd fferyllol
eang yn yr ardal. Cymerodd Gwladys gyda hi, ac ni
adawyd y cwpan arian ar ol. Meddyliodd yr ewythr
y byddai yn ddyddorol i Gwladys a'i mam weled ei
weithwyr yn gweithio.
Wedi iddynt gerdded trwy y gweithfeydd, dan ar-
weiniad yr ewythr, a sylwi ar yr hyn oedd yn cael ei
wneud, tra yr oeddent yn sefyll mewn un man neill-
cluol, digwyddodd i Gwladys fach golli ei gafael ar y
cwpan arian. Syrthiodd yv anrheg hardd i gelwrn
mawr yn cynwys rhyw wlybwr fferyllol. Yr oedd
cryfder y gwdybwr mor f awr f el y toddodd yr arian ar
unwaith, a dinanodd y cwpan o flaen llygaid yr eneth
fach.
Pan welodd hi ddinystr y cwpan, dechreuodd Main
(cr'io), fel pe byddai ei chalon fechan ar clori. Ym-
drcchodd ei hewythr ei chysuro, ond yn ofer, nes iddo
YR ARTAN-NODAU COLLEDIG. 51
ddweud wrthi y medrai ef adnewyddu y cwpan, ac y
cai hi ef tua diwedd yr wythnos. Yna trôdd ei
hewythr i ddweud ychydig eiriau wrth un o'r gweith-
wyr, a dychwelodd Gwladys gartref gyda'i mam ;
ond yr oedd yn isel iawn ei hyspryd.
Cafwyd yr arian toddedig allan o'r celwrn, a dan-
fonwyd ef at y gôf arian i'w ail-wneud yn gwpan.
Wedi ei orphen clanfonwyd ef i Gwladys, a mawr oedd
ei llawenydd wrth edrych ar y llestr oedd wedi ei
adferu mewn ffordd mor hynod. Yr oedd ei henw
a'r dyddiad wedi ei gerfio arno fel y tro cyntaf, ac
hefyd y geiriau hyn : —
Collwyd a Chafwyd.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
adfeeu, to restore. dyddoeol, interesting.
adnewyddu, to renew. eang, large, extensive.
ail-wneud, re-made. ewythe, uncle.
aneheg, present, gift. ffeeyllol, chemical.
aeweiniad, guidance. geneth, girl.
cafwyd, was found. gof-aeian, silversmith.
calon, heart. golwg, sight.
canolbaeth, centre. gweithfeydd, works.
celwen, large pail, vat. gwlybwe, liquid.
ceefio, to carve. haedd, beautiful.
collwyd, was lost. llawenydd, joy.
ceio, to cry. llefain, to cry.
CWPAN, CUp. POBLOG, populous.
cysueo, to comfort. ehleni, parents.
diflanu, disappear. toddedig, melted.
DiNYSTE, destruction. toddi, to melt, dissolve.
diwedd, end. wythnos, week.
dydd ei phen BLWYDD, birthday. YSPEYD, spirit.
dyddiad, date.
34.— Yr Arian-Nodau Colledig.
UN prydnawn yn y gauaf , pan oedd siopwr yn y
Deheudir yn rhifo yr aur a'r arian yn ei siop,
galwodd ei wraig arno i dd'od ati i'r tŷ yn ddioed.
52 Ytt AUIAN-NODAU COLLEDIG.
Yn ddifeddwl aeth allan o'r siop, gan adael yr holl
arian ar y bwrdd, Ni fu allan ond ychydig funud-
au, ond pan ddychwelodd sylwodd fod pedwar papyr
pum punt ar goll. Nid oedd neb wedi bod yn y siop
yn ei absenoldeb; ond er chwilio yn mhob man,
methodd dd'od o hyd iddynt.
Efe oedd yn cadw llythyrdy y pentref, ac wedi iddo
ddanfon y llythyrau ymaith, cauodd y siop, ac aeth
at gyfaill i ddweud wrtho am ei golled.
Prydnawn dranoeth, pan yr oedd yn codi y llythyr-
au o'r blwch yn y ffenestr, gwelai yno dri neu bed-
war o bapyrau wedi eu gwasgu yn dỳn. Ni thalodd
fawr sylw iddynt am fod plant bach y pentref yn
ami yn taflu darnau o bapyr i'r blwch.
Wedi iddo osod y llythyrau o'r naill du, cododd y
papyrau oedd ar waelod y blwch gan feddwl eu taflu
allan. Yn ffbdus digwyddodd iddo agor un o honynt.
Neidiodd gan lawenydd pan welodd mai un o'r arian-
nodau colledig oedd yn ei law. Agorodd y lleill, a
chafodd yr oil o'r nodau a gollwyd.
Yr oedd y papyrau wedi eu chwythu allan o'r siop
i domen o ludw oedd ger Haw, ac yno y buont trwy'r
nos. Dranoeth codwyd hwynt gan y plant bach, ac
wedi iddynt eu llenwi â lludw, taflwyd hwynt i'r
blwch llythyrau, lie y cafwyd hwynt ychydig oriau
yn ddiweddarach gan eu perchenog.
Dywedodd yr hanes with ei gyfaill y noson hono
gyda theimladau o orfoledd a diolchgarwch.
GEIR-LECHRES Vocabulary).
absenoldeb, absence. colled, loss.
aeian-nodau, banknotes. cyfaill, friend.
AUK, gold. CHWYTHU, to blow.
blwch, box. DiOED, at once.
BRWYDR Y PLANT. 53
DIOLCHGABWOH, thankfulness. llvdw, ashes.
gattaf, winter. llythyedy, post-ofBce.
goefoledd, rejoicing, teimladau, feelings.
gwaelod, bottom. tomen o lud¥, ash-heap.
gwasgu, to squeeze, press. teanoeth, next day.
LLENWI, to fill. TYN, tight.
35.— Brwydr y Plant.
IN y flwyddyn 1432 bu gwarchae mawr ar
ddinas Hamburg gan fyddin gref. Parhaodd
y rhyfel am rai blynyddoedd, a dioddefodd y dinas-
yddion lawer o galedi. Gan eu bod yn teimlo nad
allent ddal allan lawer yn hwy, galwyd cynghor i
ystyried beth fyddai oreu ei wneud. Ar ol llawer o
siarad, cytunwyd ar gynllun i ddwyn y rhyfel i ben.
Casglwyd boll blant bach y ddinas at eu gilydd, a
dodwyd hwynt i gerdded yn drefnus yn yr ystryd-
oedd. Yna agorwyd porth y ddinas, a dywedwyd
wrthynt am fyned yn mlaen yn yr un drefn nes cyr-
haedd y fyddin oedd y tu allan.
Yr oedd y milwyr oeddent wedi brwydro cyhyd yn
erbyn y ddinas yn gorwedd mewn ffosydd i wylied
cyfleusdra i ruthro i mewn i'r lie. Mawr oedd eu
syndod pan welsant y porth yn agoryd, ac yn fwy
fyth pan welsant y plant bach, oil wedi eu gwisgo
mewn dillad gwynion, yn dyfod allan.
Pan glywsant sŵn cerddediad y fyddin fechan ar
y ffordd galed, a phan ddynesodd y plant, er yn
ofnus, at eu pebyll, dechreuodd llygaid y milwyr
celyd lenwi o ddagrau. Darfyddodd pob teimlad o
elyniaeth oedd yn eu calonau with edrych ar y plant
diniwed, a thaflasant eu harfau i l.awr.
54
SYR WALTER SCOTT YN YR YSGOL.
Yr oedd yn y gymydogaeth hono lawer o goed
ceiros yn llawn o ffrwyth addfed. Torodd y milwyr
ganghenau wedi eu llwytho â cheiros i'w rhoddi i'r
plant. Yna danfonwyd hwynt yn ol at eu rhieni
pryderus gyda dymuniad am wneud heddvvch.
GEIR-LECHRES
addfed, ripe.
aefau, arms.
bewyde, battle.
BBWYDEO, to fight.
canghenau, branches.
CALEDI, hardship.
casglwyd, was collected.
CEIE03, S. VV. I phprl.v cherries
ceieios, N. W. j cheu> ' tllLlllcs
ceeddediad, tread.
ceyf, ceef, strong.
cyfleusdea, opportunity.
CYNGHOE, council.
cynllun, plan.
cytuno, agree.
dageau, tears.
DAL ALLAN, to hold Ollt.
daefyddodd, ended, died out.
dillad, clothes.
dinas, city.
(Vocabulary).
dinasyddion, citizens.
DINIWED, innocent, harmless.
dymuniad, desire, wish.
DYNE8U, come near, approach.
FF03, ffosydd, ditch, ditches.
gelyniaeth, enmity.
goeeu, best.
gwaechae. siege.
gwylied, to watch.
HEDDwen, peace.
yn nwY, longer.
I ben, to an end.
FABELL, PEBYLL, tent, teilt3.
poeth, gate.
peydeeus, anxious.
ehyfel, war.
syndod, surprise.
TEIMLO, to feel.
teefn, order.
teefnus, in order, orderly.
36. Syr Walter Scott yn yr Ysgol.
PAN oeddwn yn llanc yn yr ysgol, yr oedd yno
fachgen yn yr un dosparth yr hwn oedd bob
amser yn mlaenaf ar bawl». Nis gallwn, er fy holl
ymdrechion, gymeryd y lie anrhydeddus hwnw oddi
arno.
Un diwrnod sylwais ei t'od yn gafaelyd â'i fyaedd
mewn botwm neillduol ar waelod ei wasgod bob tro
y gofynid cwestiwn iddo. Dodais fy meddwl ar
waith i gael allan ryw gynllun i symud y botwm
hwn, gan feddwl y buasai yn dyrysu wedi iddo ei
YR EPA MEDDW. 55
golli. Cefais gyfle mewn ychydig ddyddiau i wneud
yr hyn a ddymunwn; torais y botwm i ffwrdd gyda
chyllell fechan, a hyny yn ddiarwybod i'r bachgen.
Wedi i mi gyflawni y fath dro gwael teimlais yn
hynod anhapus; eto yr oeddwn yn awyddus i wybod
beth fyddai y canlyniad. Dranoeth, pan ddaeth y
bachgen i fyny i'w holi, chwiliodd â'i fysedd, yn ol ei
arfer, am y botwm, ond nid oedd i'w gael. Gan nad
oedd yn ei deimlo, edrychodd ar ei wasgod am dano.
Pan welodd nad oedd y botwm yno, dyryswyd ef
yn fawr, a methodd ateb y cwestiynau a ofynwyd
iddo. Cymerais i ei le ef y diwrnod hwnw, ac ni
fedrodd byth ar ol hyny ei adenill.
Er na chafodd ef allan pwy wnaeth y camwri hwn
âg ef, yr wyf yn teimlo yn euog hyd heddyw pan y
digwydd i mi ei weled yn y dref.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
adexill, regain, cyllell, knife.
anhapus, unhappy. digwydd, happen.
ANEHYDEDDUS, honourable. DOSPARTH, class.
botwm, button. dybyswyd, was confused.
bys. bysedd, finger, fingers. euoo, guilty.
camwei, wrong, injustice. i ffwedd, away, oft'.
cyflawni, to do, perform. yn mxaenaf ae bawb, before
CYIXE, opportunity. every one.
37.— Yr Epa Meddw.
UN prydnawn trôdd dyn, yr hwn oedd yn berchen
Epa (Mwnci) i mewn i dafarndy, ac yfodd yno
yn lied drwm. Wrth ymadael gadawodd y dyn haner
gwydraid (glasiad) o wirod ar y bwrdd ; cymerodd
Jaci, y mwnci, hwnw, ac yfodd ef.
56 YR EPA WEDI MEDDVVI.
Yn fuan dechreuodd y creadur lawenhau; neidiai,
dawnsiai,. a phranciai nes peri difyrwch raawr i'w
feistr a'i gymdeithion.
Penderf}modd y dyn
ei feddwi dranoeth.
Pan alwyd ef, daeth
allan o'i orweddle yn
bur araf, gan ddal ei
law ar ei dalcen. Yr
oedd yn amlwg fod
cûr yn ei ben.
Cynygiwyd diod i'r
Epa, ond ni phrofai
mo honi. " Yf, Jaci,"
meddai ei feistr ; ond
ni wnai ; diangodd
ye epa. allan, a dringodd i ben
y tŷ ; galwodd ei feistr arno i ddyfod i lawr, ond ni
ddeuai. Wedi iddo fethu drwy bob ymdrech ei gael
i ddisgyn, cymerodd ei feistr ddryll (gẁn), ond er
cymaint yr ofnai yr Epa yr arf hwnw, ni ddeuai i
lawr, a rhedodd dros grib y tô i'r ochr arall.
Cymerodd cyfaill i'r ineistr ddryll arall, a safodd
gyferbyn a'r Epa. Gan fod dau ddryll yn awr yn
cael eu hanelu at dô y tŷ, rhedodd y creadur am
ddiogelwch i'r simnai, gan ymddal yno gerfydd ei
ddwylaw.
Bu yr Epa hwn yn meddiant ei feistr am lawer o
flynyddoedd ar ol hyn, ond ni chafwyd ganddo broii
diod feddwol byth wed'yn.
GEIE-LECHRES (Vocabulary).
AMLWG, clear, plain. CEIB, crest, top.
anelu, aim at. cue, pain.
arf. weapon. cyferbyn, opposite.
YR ARLUNIWR A'R CI. 57
cymdeithion, companions. gwibod, spirituous liquor.
cynygiwyd, was offered. gwydbaid, a glassful.
diod, beer, drink. llawenhatx, to rejoice.
DiODFEDD"wOL,intoxicatingdrink. meddwi, to get drunk.
diogelwch, safety. pbancio, to play, prank about.
disgyn, descend, come down. PBOFI, to taste.
deyll, gun— fern S.W.; mas. N.W. tafabndy. public-house, inn.
epa, monkey. talcen, forehead.
GLASIAD, a glassful. TO, roof.
gorweddle, sleeping place. yfodd, he drank.
38. — Yr Arluniwr a'r Ci.
'R oedd gan foneddiges Gi mawr, ac yr oedd hi yn
awyddus i gael ei lûn. Cymerodd e£ at Ar-
luniwr yn y dref, ond pan osodwyd ef i sefyll mewn
ffordd neillduol, yr oedd yn troi ymaith ac yn neidio
oddi ar y bwrdd. Wedi gwneud llawer cynyg i'w
gael i sefyll, ond yn methu bob tro, digiodd y fon-
eddiges wrth y Ci, a dy wedodd wrtho, " Dos adref ,
yr hen greadur câs, paid d'od i fy ngolwg i eto."
Rhedodd y Ci allan, a'i gynfFon rhwng ei goesau,
ac ni welodd ei feistres ef y diwrnod hwnw wed'yn.
Dranoeth pan ddaeth yr Arluniwr at ei siop,oddeutu
wyth o'r gloch yn y boreu, gwelodd y Ci yn eistedd
ar drothwy y drws. Wedi iddo ei agor, rhedodd y
Ci i fyny y grisiau, ac eisteddodd yn eithaf llonydd
ar y bwrdd lie y ceisiwyd ganddo eistedd y diwrnod
blaenorol.
Cymerodd y dyn ei lûa, ac arosodd y Ci yno tra y
bu yn gwneud copi'au o hono. Wedi iddo orphen y
lluniau, gosoclodd hwynt mewn papyr, a chylymodd
y pecyn wrth wddf y Ci. Rhedodd y creadur adref,
a phan gyrhaeddodd y tŷ, gwelodd y foneddiges ei
58
COF CI.
fod wedi deall beth oedd
diwrnod blaenorol.
hi eisieu iddo wneud y
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
ADBef, home.
AELUNiwe, artist.
aeosodd, stayed.
CAS, nasty.
CEEDD, go.
COPIAU, copies.
CYNYG, attempt.
digiodd, became angry, vexei
YN EITHAF, quite.
goephen, to finish.
LLONYDD, Still.
llun, picture.
Pecyn, packet.
TEOTHWY, doorstep, threshold.
WED'YN, afterwards.
39.— Cof Ci.
*R oedd boneddwr yn Lloegr yu berchen Ci ar-
dderchog, yr hwn oedd yn hofF iawn o'i feistr.
Gorfu i'r boneddwr ymadael â'r wlad Iron am beth
amser, a rhoddodd
y Ci i gyfaill i'w
gadw nes y dych-
welai.
Bu yn absenol
am oddeutu dwy
flynedd, a'r diwr-
nod y dychwelodd
i dŷ ei gyfaill yr
oedd yn hwyr ar
y nos, ac am hyny
nid allai gael gwel-
edy Ci. Boreudra-
Y CI- noeth deftrôwyd ŷ
boneddwr drwy i'r Ci neidio ato i'r gwely ; a dangos-
odd bob math o lawenydd with weled ei hen feistr
unwaith eto.
Y FERCH WROL. 59
Gofynodd y boneddwr i'r gwas a ddygodd y dwfr
eillio iddo, " Pa fodd y daeth y Ci i wybod fy mod
wedi cyrhaedd yma ?" " Y mae yn un or pethau
rhyfeddaf a welais i erioed," atebodd y dyn. " Pan
oeddwn yn glanhau eich esgidiau, adnabyddodd y Ci
hwynt ar unwaith. Gwelais ei fod wedi ei gynhyrf u
yn hynod ; ac ni pheidiodd a neidio a chyfarth hyd
nes y gorphenais eu glanhau. Yna dilynodd fi i fyny
y grisiau at ddrws eich ystafell."
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
aeddeechog. splendid, fine. goefu, he was obliged.
cop, memory. gwely, bed.
CYFAeth, to bark. GWYBOD, to know.
cynhyefu, to move, stir up. iioff iawn, very fond.
deffeo, awake. hwye, late.
dychwelyd, to return, peidio, to stop, to cease.
eillio, shaving. ni pheidiodd a neidio, he did
not cease to jump.
esgidiau, shoes. ymadael, to leave.
gofyn, to ask.
40.— YFerch Wrol.
YIl oedd merch ddeuddeg oed wedi neillduo un nos-
waith i'w hystafell i orphwys. Wedi iddi gau
y drws, gwelodd draed dyn dan y gwely. Yn lie
gwaeddi ac ysgrechian, a thrwy hyny beryglu ei
bywyd, cerddodd yn mlaen at y bwrdd ymolchi, fel
pe heb sylwi fod rhyw un yno. Yna dywedodd yn
uchel, " Welais i neb yn debyg i Mari, y forwyn, y
mae hi bob dydd yn anghofio rhoddi dŵr i mi i ym-
olchi."
Yna trôdd, ac aeth allan o'r ystafell gan dynu y
drws ar ei hoi yn galed, fel pe buasai mewn tymer
60 COUGH CANDY.
(natur) ddrwg am fod y forwyn m.or esgeulus. Cyn
gynted ag yr oedd hi allan, brysiodd i lawr y grisiau,
a hysbysodd i'r teulu beth oedd wedi ei vveled.
Daliwyd y lleidr heb fawr draflferth.
GEIR-LECHRES (Vocabulary)
anghofio, to forget. lleide, thief.
beysio, to hasten. NEILLDUO, retire.
bwedd ymolchi, wash-stand. PEEYGLU, to put in danger, en-
danger.
bywyd, life. teulu, family.
esgeulus, careless, negligent. tynu, to draw.
goephwys, rest. ysgeechian, to scream.
hysbysodd, informed.
41.-'* Cough Candy."
^K^CHYDIG flynyddoedd yn ol yr oedd dyn bychan
13^' o ran corff, yr hwn a lysenwid Cough Candy,
yn byw yn Ngkaerdydd. Dodwyd yr enw hwnw
arno am ei fod yn gwerthu melusion at wella peswcli.
Yr oedd Cough Candy yn enwog am ei ffraethineb ;
ac os byddai i ryw un ddweud unrhyw beth nad
oedd yn ddymunol ganddo, byddai yn sicr o roddi
ateb a wnai ei ymosodwr yn destyn gwawd i'r rhai
fyddai yn bresenol ar y pryd.
Un tro aeth i mewn i hotel, a galwodd am dê a
clng. Pan ddygwyd y bwyd i'r bwrdd, gwelodd
Cough Candy fod y cîg wedi ei dori yn deneu iawn,
ac nad oedd rhyw lawer o hono ar y plât. Yr oedd
ffenestr yr ystafell yn digwydd bod yn agored ar y
pryd, ac awel ddymunol yn chwythu i mewn. Dod-
odd Cough Candy ei ddwy law wrth eu girydd dros
y cîg, a galwodd ar y forwyn i frysio i gau y
ffenestr.
GWEITHTO A'l BEN. 01
Wedi iddi wneud hyny, gofynodd y ferch iddo beth
oedd y mater. " Y mae awel lied gref," meddaj
Cough Candy, "yn chwythu, ac yr oeddwn yn dyni-
uno arnoch gau y ifenestr rhag ofn i'r awel ddwyn
ymaith y cîg." Chwarddodd pawb yn yr ystafell, a
rhedodd y forwyn i geisio ychwaneg o gig i'r achwyn-
\vr ffraeth.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
achwynwe, a couiplainer, a gwerthu, sell.
grumbler.
ateb, answer. lled geef, rather strong.
awel, breeze. llysenwi, to nickname.
CIG, meat. PESWCH, cough.
coeff, body. sice, certain, sure.
dymunol, pleasant. tenef, thin.
ffeaeth, witty. TESTYN, subject.
FFEAETHINEB, wit. TESTYN GWAWD, a laughing stock
galw, to call. ychwaneg, more.
GWAWD, mockery. ymosodwe, one who attacks, as-
sailant.
gwella, to mend, cure.
42,— Gweithio a'i ben.
CYN y rhyfel divveddar yn America yr oedd gan
ddyn yn y Taleithau Deheuol fachgen du yn
gaethwas. Yr oedd y meistr yn hoffi y Negro bach,
ond pan y byddai yn troseddu, ysgrifenai y meistr
nodyn, a rhoddai ef i'r bachgen i'w ddwyn at arolyg-
wr y gwaith. Yn y nodyn gorchymynai y meistr i'r
arolygwr roddi curfa fechan i'r bachgen. Sylwodd
hwnw beth oedd yn canlyn bob tro y rhoddid papyr
iddo.
Un diwrnod pan yr oedd ei feistr mewn tymer dda,
gofynodd y bachgen iddo beth oedd ar y papyr.
Atebodd yntau, " Y mae y papyr yn dweud wrth yr
02 GWYBOD GORMOD.
Arolygwr eich bod yn ddiog, ac yn esgeuluso eich
gwaith." " Ond, rueistr," meddai'r bachgen, "nid wyf
byth yn eich gweled chwi yn gweithio." " Nid wyf
fi yn gweithio â fy nwylaw, yn ddiameu," meddai
y meistr, " ond yr wyf yn gweithio â fy mhen, yr
hyn sydd lawer fwy anhawdd."
Y tro nesaf y danfonwyd y bachgen gyda nodyn,
taflodd ef i'r tân. Gofynodd ei feistr iddo pan ei
gwelodd beth ddy wedodd yr arolygwr. " Nis gwn i,"
meddai'r bachgen dû, gan edrych yn lied gyfrvvys ar
ei feistr, " ni f um i gydag ef ; fe weithiais inau â fy
mhen y tro hwn."
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
aeolygwb, overseer, ni fum i gydag ef, I have not
been with him.
Caethwas, a (man) slave. nis own i, I do not know.
CUEFA, a beating. nodyn, a note.
diog, lazy. TEOSEDDU, to do wrong, to trans-
gress.
esgeuxuso, to neglect. ysgeifenai, he would write.
gweithio, to work.
43,— Gwybod Gormod.
oedd Dafydd wedi bod oddi cartref yn yr
ysgol am dri mis. Pan ddychwelodd amser
gwyliau y Nadolig, yr oedd arno awydd dangos ei
wybodaeth i'w ri'eni.
Un prydnawn pan oedd yn eistedd gyda'i dad a'i
fam yn y parlwr, gofynodd Dafydd i'w dad, " Pa sawl
afal sydd ar y bwrdd ?" " Dau," ebai y tad, gan droi
i edrych ar ddau afal mawr oedd ar ganol y bwrdd.
" Dau !" ebai'r bachgen, " y mae yna dri, ac mi a
brofaf hyny."
DYSGU CYFANSODDI SAESNEO. 63
" Tri !" meddai'r fcad,yr hwn oedd yn hen ŵr syml,
ac yn cymeryd pethau fel yr oeddent, " carwn glywed
y prawf."
" Y mae hyny yn eithaf rhwydd. Dyna un,"
meddai'r bachgen, gan osod ei fys ar yr afal nesaf
ato.
"O'r goreu," meddai'r tad, " dos yn mlaen."
" Dyna ddau," dywedai'r bachgen yn mhellach, gan
gyfeirio at y ddau afal, " ac onid yw un a dau yn
gwneud fri ?"
" Mewn gwirionedd," atebodd y tad gan edrych ar
ei wraig, yr hon oedd yn synu at y rhesymau cyw-
rain a roddid gan ei mab, " y mae y bachgen yn llawn
gwybodaeth a challineb, ac yn haeddu ei galonogi.
Yn awr, cymerwch chwi un afal, cymeraf finau yr
ail, a chaiff Dafydd y trydydd afal yn anrheg am ei
wybodaeth a'i ddysg !"
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
calonogi, encourage. oddi oaeteef, from home.
callineb, sagacity, cleverness. o'e ooeeu, very well.
cyfeieio, to point pa sawl, how many.
cyweain, curious, clever. paelwe, parlour.
dtso, learning. peawt, proof.
gwibionedd, truth. peofat, I will prove.
gwybodaeth, knowledge. ehesymau, reasons.
gwyliau, holidays. syml, simple, plain.
haeddu, to deserve. yn mhellaoh, further, again.
NADOLIG, Christmas.
44— Dysgu Cyfansoddi Saesneg.
YR oedd athraw un prydnawn yn rhoddi gwers i
ddosparth pa fodd i gyfansoddi brawddegau
Seisnig. Dy wedodd fel y canlyn : —
04 DYSGU CYFANSODDI SAESNEG.
" Osgofynaf i chwi, ' Beth sydd genyf yn fy Haw ?'
ni ddylech ateb ' Llyfr,' ond gwnewch f rawddeg gyfan
fel hon — ' Y mae genych lyfr yn eich Haw.' Yn awr
ni a awn yn mlaen. Beth sydd genyf ar fy nhraed ?"
" Esgidiau," atebodd un bachgen ar unwaith heb
ystyried.
" Na, na, nid wyt ti wedi sylwi ar y cyfarwyddycl
a roddais ," ebe'r athraw.
"Hosanau," meddai un arall yn hollol ddifeddwl.
" Y mae yr atebiad yna mor ddisynwyr a'r cyntaf ,"
nieddai'r athraw, gan edrych dipyn yn ddigllawn
wrth weled fod y bechgyn yn talu ond ychydig o
sylw i'r wers.
Yna ediychodd yn graff ar y dosparth, a gwelodd
fod un bachgen, y lleiaf o honynt, yn gwneud ar-
wydd i ddangos ei fod yn gwybod yr ateb priodol.
" Yn awr, fy raachgen i," meddai y meistr wrtho,
" ateb yn uchel fel y medro pawb dy gly wed."
" Os gwelwch yn dda, Syr," yna safodd y bachgen
fel pe yn ameu a ddylai roddi y gweddill o'i ateb-
iad. Wedi i'r athraw amneidio yn galonogol arno i
fyned yn mlaen, ni ddywedodd y bachgen ond yr un
gair, " Cyrn."
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
amneidio, to make a sign, t<> dysgu, to learn.
beckon.
atebiad, answer. FEL Y canlyn, as follows.
beawddeg, sentence. gwees, lesson.
ceaff, keen, sharp. hosan, stocking.
CYFANSODDI, to compose. lleiaf, smallest, least.
CYFAEWYDDYD, instruction PA FODD, how.
cyntaf, first. peiodol, proper.
cyen, corns (on the foot). seisnig, English.
digllawn, angry. Y mae genych, you have.
disynwyb, senseless, foolish. yn uchel, loud.
ystyried, to consider.
y cukad a'k dretfi. 65
45.— Y Cerbydwr balch.
YR oecld unwaith Esgob yn Lloegr, yr hwn oedd
yn enwog am ei barodrwydd ymadrodd. Un
diwrnod pan nad oedd neb arall o'r gweision yn y
plâs ond y cerbydwr, gorchymynodd i hwnw gyrchu
dwfr iddo o'r ffynon.
Ond yr oedd y cerbydwr yn anfoddlawn i wneud
y fath orchwyl. Dywedodd wrth ei feistr mewn ton
rwgnachlyd mai ei waith ef oedd gyru y cerbyd, ac
nid myned yma ac acw i wneud rhyw fan negeseuau.
" Gwir a ddy wed wch," ebe'r Esgob, " ac yn awr y
mae arnaf eisieu i chwi i ddwyn y cerbyd at y drws
gyda phedwar ceffyl." Hyny a wnaed.
'•' Yn nesaf," meddai ei Arglwyddiaeth, " rhoddweb
ddwy ystên ddwfr (piser) yn y cerbyd, a gyrweh i'r
ffynon." A bu raid i'r cerbj'dwr balch wneud hyny
ddwy waith neu dair, er mawr ddifyrwch i bobl yr
ardal.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
ANFODDLAWN, unwilling. GBAVGNACHLYD, grurûbliug.
abglwyddiaeth, Lordship. gwib, true, truth.
balch, proud. gybu, to drive.
CEEBYD, carriage, coach. negeseuau, messages.
CEEBYDWE, coachman. paeodewydd, readiness.
OYECHU, to fetch. PISEE, pitcher.
esgob, bishop. ymadeodd, speech.
ffynon, well. ysten ddwfe, water pitcher, jug
46.— Y Curad a'r Dreth.
'N y ganrif ddiweddaf yr oedd Llywodraeth y
wlad hon yn codi trethi ar bob peth yn mron
a ellid feddwl am dano, hyd nes o'r diwedd nid oedd
braidd ddim yn dianc heb ei drethu.
66 Y BUGAIL A LLANCIAU LLUNDAIN.
Un diwrnod yr oedd Curad wedi myned all an gyda
rhai o'i gyfeillion i ben bryn yn y wlad i fwynhau yr
olygfa. " Mor ddymunol y raae yr awelon tyner yn
chwythu ar ben y bryn hwn " dywedodd un fonedd-
iges yn y cwmni.
" Yn enw pobpeth," meddai'r Curad, ■" peidiwch â
siarad mor uchel, neu os digwydd i rai o swyddogion
y Llywodraeth glywed am yr awelon iachus sydd yn
chwythu yma, byddant yn sicr o godi treth am ddy-
fod i ben y bryn."
GEIE-LECHBES (Vocabulary).
beaibd, hardly. iachus, healthy.
beyn, hill. ixywodeaetH, government.
CANBIF, century. mwTNHatj, to enjoy.
CODi, to raise. siabad, speak.
CTJEAD, curate. teeth, tax.
CWlfirc, company. "IN MRON, nearly.
GOLYGFA, View.
47.— Y Bugail a Llanciau Llundain,
JR oedd dau goegyn ieuainc o Lunclain wedi myned
i fwynhau eu hunain i Ucheldiroedd Scotland
yn niwedd yr hâf diweddaf. Ar fryn yno tarawsant
wrth fugail yn eistedd ar y glaswellt, ac yn darllen.
Yma a thraw ar hyd y llechweddau gwelid y defaid
a'r geifr oedd dan ei ofal
Cyfarchasant ef gan ddywedyd, "Y mae golygfa
ardderchog i'w gweled o'r fan yma; gallwch weled
yn mhell iawn." " Gallaf," meddai'r bugail, " yn
mhell iawn." " Ho," ebe'r llanciau mewn llais dir-
mygus, gan feddwl eu bod yn fwy gwybodus na dyn
yn byw yn nghanol y mynyddau, " y mae yn debyg
eich bod yn gallu gweled America oddi yma."
Y BUGA1L A LLANT'TATT LLUNDAIN.
67
" Yr wyf yn gweled 11a wer yn mhellacli na hyny "
atebai'r bugail. "Beth! sut y mae hyny yn bod?"
meddent mewn ton o wawd. " Os aroswch yraa dipyn
bach eto," oedd ateb y bugail, " chwi a gewch weled
y lleuad (lloer) oddi ar y bryn hwn,"
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
bugail, shepherd.
COEGYN, saucy fellow, upstart.
cyfaech, address, salute.
dabllen, to read.
diemygus, scornful.
diwedd, end.
GAFE, GEIFE, goat, goats.
GLASWELLT, gra8S.
GWYBODUS, knowing.
haf. summer.
llanciau, youths, young men.
LLECHWEDD, a sloping hill.
LLEUAD (LLOEE), mOOH.
SUT, how.
TAEAWSANT weth, they met.
ucheldieoedd. Highlands.
yndebyg, likely.
YN mhelx, far.
08 Y DRWS A'R FFENESTR.
48. — Y Drws a'r Ffenestr.
AFLONYDDID llawer ar hen lane oedd yn byw
yn Llundain gan f ân-werthwyr, y rhai oeddent
yn canu cloch y tŷ i gynyg eu nwyddau ar werth. Ti-
dy ben o'u hatal, rhoddodd yr hysbysiad canlynol ar
ochr y drws uwch ben y gloch ; — '• Rhybudd — Nid
yw preswylydd y tŷ hwn yn prynu dim wrth y
drws."
Un prydnawn yr oedd yno guro cyson, ond nid yn
drwm, ar ffenestr y parlwr. Pan aeth y boneddwr i
edrych beth oedd yn achosi y euro, gwelodd ddau
ddyn o'r tu allan i'r ffenestr gyda basgedau wedi eu
llenwi o nwyddau.
Agorodd y boneddwr y ffenestr mewn nwyd wyllt,
a dywedodd wrth y dynion, " Mor ddigywilydd yr
ydych ! a fedrweh chwi ddim darllen ?" " Medrwn,
meistr," meddai un o'r dynion.
" Paham nad ydych wedi sylwi ar yr hysbysiad ar
y drws ?" gofynai yr hen lane iddynt mewn ton
hynod ddigllawn. " Oddi ar barch ac ufudd-dod i
chwi, Syr," atebodd y basgedwr, " gadawsom lonydd
i'r drws, ac a ddaethom i'r fan yma, gan nad ydych
yn dweud dim yn erbyn prynu wrth y ffenestr."
Nis gallai y boneddwr lai na gwenu wrth glywed
yr ateb cyfryws hwn; a phrynodd ryw beth gan-
ddynt. Dranoeth yr oedd y geiriau canlynol wedi
eu hychwanegu at yr hysbysiad ar y drws — " nac wrth
y ffenestr chwaith."
Y CYBYDD A'R GOF. (39
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
ACH03I, to cause. NIS gallai T BONEDDWE LAI NA
gwentt, the gentleman could
not help smiling.
aflonyddu, to disturb. nwydwyllt, angry feeling.
ae weeth, for sale. irwYDDAU, goods.
canu'k gloch, ring the bell. oche, side.
cueo, knock. paecii. respect.
cynyg, offer. peeswylydd, dweller, inmate.
digywilydd, shameless. pbynu, to buy.
dews, door. ehybtjdd, notice.
dyeen, purpose. tewm, heavy, hard.
gweîot, to smile. uwchben, above.
hysbysiad, notice for information ychwauegu, to add.
man-weethwyb, dealers in small wares.
49.— Y Cybydd a'r Gof.
DIGWYDDODD i hen ffermwr, yr hwn oedd yn
gybydd mawr, gael dimai ar y ffordd. Wedi
iddo ei chodi, gwelodd ei bod wedi ei thori ar draws
ei chanol nes yr oedd yn agos yn ddau ddarn. Cym-
erodd hi i'r efail, a gofynodd i'r gôf, " A fedrweh chwi
drwsio (helpu) y ddimai yma Ì" " Medraf, yn eithaf
rhwydd," atebodd y gôf. Aeth at y gwaith, ac asiodd
y ddimai raewn ychydig funudau.
Ni ofynodd y ffermwr i'r gôf beth oedd am wneud
y gwaith; ac aeth ymaith heb yn gymaint a diolch
iddo am yr hyn a wnaethpwyd. Yn mhen ychydig
ddyddiau ar ol hyn derbyniodd y ffermwr fil (4yleb)
oddi wrth y gôf fel y canlyn : —
Am drwsio dimai tair ceiniog.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
ae deaws, across. gof, smith.
asiodd, joined. gwnaethpwyd, was done.
del, a bUl. helpu, to mend.
deebyn, to receive. ehwydd, easy.
diolch, to thank. yn ehwydd, easily.
dyleb, a bill (an account). tbwsio, to mend.
EFAIL, smith's shop, smithy.
70 GEFFYL Y CIGYDD.
50. Ceffyl y Cigydd.
GWELAI boneddwr oedcl yn byw yn y wlad was
cigydd ar gefn ceffyl yn myned heibio i'w dŷ
ddwy neu dair gwaith yn yr wythnos. Dyna y fatli
geffyl oedd arno eisieu, a phenderfynodd ei brynu
beth by nag fyddai ei bris.
Aeth at y cigydd, a chynygiodd iddo ddeugain punt
am ei geffyl, ond gwrthododd hwnw ei werthu. Yna
cynygiodd y boneddwr wahanol symiau gan godi yn
uwch bob tro, ac o'r diwedd boddlonodd y cigydd ei
werthu am bed war ugain punt.
Wedi iddo ei brynu, aeth y boneddwr ar ei gefn
gan feddwl ei farchogaeth gartref, ond ni symudai yr
anifail yr un fodfedd. Meddyliodd fod rhyw dwyll
yn y peth, a dywedodd hyny. Galwodd y cigydd ar
ei was i fyned ar gefn y ceffyl ; ac aeth yr anifail fel
y gwynt.
Ceisiodd y buneddwr i gael gan y ceffyl redeg, ond
methodd. " Pa ham nad aiff y ceffyl pan yr wyf fi
ar ei gefn V gofynai y boneddwr, gan deimlo yn
ddigllawn o herwydd ei fethiant. " Os ydych am i'r
ceffyl redeg," atebodd y cigydd, " y mae yn rhaid i
chwi gymeryd y fasged ar eich braich. Y mae Uawer
un wedi dymuno prynu y ceffyl hwn, ond wedi cael
allan fod yn rhaid cymeryd y fasged hefyd i'w gael i
ymsymud cam yn mlaen !''
GEIR-LECHRES Vocabulary).
beth bynag, whatever. gwahakol, different.
boddlonodd, agreed. gwethod. to refuse.
cigydd, butcher. gwynt, wind.
DEUGAIN, forty. M AIM HOGAETH, to ride.
eisieu, want, require. siethiant, failure.
YX Y TAX. 71
iiodfedd, inch. iv.yll, deceit, cheating.
3IYNED heibio i, to pass by. wythnos, week.
fexdeefyntj, resolve, determine. y tstaf, yn bhaid i chwi, you
must.
peis, price. ymsyuud, to move himself.
sy'mitd, to move.
51. — Yn y Tan.
YR oedd Athraw yn ddiweddar wedi rhoddi gwers
i'r dosparth cyntaf yn ei ysgol yn Hanes Lloegr.
Yr wythnos ganlynol aeth i holi y plant er cael gwy-
bod yr hyn oeddent yn gofio.
Ni chafodd atebion da, ac yr oedd yn amlwg fod y
plant wedi anghofio y rhan fwyaf o'r wers. Yna
gofynodd y cwestiwn hwn : " Yn mha le y llosgwyd
Esgob Latimer ?" Yr oedd yr holl ddosparth yn
ddistaw. Gofynodd y cwestiwn yr ail waith, ond ni
chafodd yr un atebiad.
" Ai nid oes un o lionoch a all ateb cwestiwn mor
rhwydd a hwna ?" gofynai y meistr. Ar ol ychydig
ddistawrwydd dywedodd un o'r bechgyn, <: Gallaf ii
ei ateb."
" Yn awr, John," meddai'r meistr, "yn mha le y
llosgwyd Esgob Latimer V
" Yn y tân," atebodd y bachgen yn eithaf gwrol.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
ahlwg, plain, clear. haxes lloegr, History oi Eng-
land.
cofio, remember. holi, to question.
cyntaf, first. llo sgi, to bum.
DISTAW, silent. TAN, fire.
distawewydd, silence.
72 ESGUSODION Y PLANT.
52.— Esgusodion y Plant.
PAN yr oedd y plant mewn pentref yn Sir For-
ganwg yn hwyr (ddiweddar) iawn yn dyfud i'r
ysgol un boreu, aeth yr Athraw i'w holi, a dyma yr
atebion a gafodd : —
Athraw. — "Pa ham yr ydych chwi yn hwyr heddyw,
John f*
John. — " Y mae ein cloc ni yn colli amser."
Athraw. — " Beth sydd genych chwi i ddweud am
eich bod yn hwyr, Mari ?"
Mari. — " Yr oeddwn i yn dàl y babi i'm mam nes
yr oedd hi yn naw o'r gioch."
Athraw. — "Beth sydd genych chwi i ddweud,
Dafydd ?"
Dafydd. — " Nid allswn gael hyd i (ffeindio) i'y
llyfrau."
Athraw. — " Beth yw dy esgus di, Arthur ?"
Arthur. — " Dechreuodd fy nhrwyn i waedu pan
oeddwn ar y ffordd."
Dechreuodd Gwilym wylo pan ddaeth i'w dro ef i
ateb y Meistr.
Athraw. — "Pa ham yr wyt ti yn llefain (crio)
Gwilym ?"
Givilym, — " Os gwelwch yn dda, Syr, y mae y lleill
wedi dweud pob esgus, ac nid oes dim wedi ei adael
i mi i'w ddweud wrthych."
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
AMSEE, time. HEDDYW, tO-ilay.
DAI,, to hold. hwye, late.
diweddab, late. moeganwg. Glamorgan.
dyfod, come. pa ham, why.
esgus, excuse. tewtk, nose.
ESGUSODION, excuses. WYLO, to Wot'p.
gwaedu, to bleed.
Y MOCHYN GLAS. 73
53. -Y Mochyn Glas.
DANFONODD un brenin neges at frenin arall fel
y canlyn : — " Danfonwch i mi foehyn glas â
chynffon ddu iddo, onite ."
Atebodd y brenin arall : — " Nid oes genyf yr un ;
a pbe bai genyf ."
O herwydd y geiriau hyn aeth y ddau frenin i
ryfela a u gilydd. Wedi i lawer o ddynion golli eu
bywydau, dymunodd y ddau frenin am gaelheddwch.
Ond cyn y gellid ei gael, yr oeddent am egluro y
geiriau a ddefnyddiwyd ganddynt yn y ddwy neges
uchod.
" Betb oeddech yn feddwl," gofynodd yr ail frenin
i'r cyntaf, " wrth ddweud wrthyf, ' Danfonwch i mi
foehyn glas â chynffon ddu iddo, onite ' ?"
" Yr hyn yr oeddwn yn feddwl oedd, mochyn glas
â chynffon ddu iddo, neu foehyn o ryw liw arall.
Ond beth oeddech chwi vn feddwl with ddweud
wrthyf, ' Nid oes genyf un, a phe bai genyf V
" Pe bai genyf un y danfonwn ef," oedd ateb yr ail
frenin.
Boddiwyd y ddau frenin yn yr atebion hyn, a
gwnaethpwyd heddweh.
Y mae llawer cweryl mawr wedi codi oddi wrth
bethau bychain islaw sylw.
GEIR-LECHRES .Vocabulary).
brenin, king. heddwch, peace.
CWERYL, quarrel islaw, beneath.
cynefon, tail. lliw, colour.
danfon, send. mochyn, pig.
defnyddio. use. neges, message.
du, black. onite, or else.
EGLURO, to explain. PE BAI GENYF. ÍI I had.
gair, geiriau, word, words, uchod, above.
glas, blue.
Y BONEDDWR All LLO.
54.— Arbed Amser.
^^ÿCHYDIG amser yn ol cafodd offeiriad yn Lloegr
r&fik ei ateb yn ffraethlym gan ei was, yr hwnoedd
yn Wyddel. Yr oedd y gwâs yn aredig (troi) mi
diwrnod, a phan ddaeth y Meistr i'r cae yr oedd yn
eistedd ar yr aradr er inwyn rhoddi ychydig o
orphwys i'r cefiylau. " Pat," meddai'r hybarch fon-
eddwr, gan ymddangos yn llawn difrifwch, " fyddai
ddim gwell i ti gael caib i godi'r lhvyni ar hyd y
gwrych yma tra y bydd y ceifylau yn gorphwys ?"
" Syr," atebai Pat, gyda'r un gwynebpryd o ddifrif-
wch a'i Feistr, " a fyddai ddim gwell i cliwithau gael
llestriad o bytatws i'r pwlpud i'w pilio yn barod i'r
crochan, tra bydd y gynulleidfa yn canu ?" Aeth y
boneddwr parchedig ymaith dan chwerthin yn iawn.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
aeadb, a plough. gwyddel, Irishman.
aebed, to save. uwyxebpeyd, countenance, face.
ye aeedig (teoi) ploughing. iiYiiAECH, revered, venerable.
caib, hoe, pick. LLESTBIAD, vesselful.
ceochan, pot for boihng. ilwyni, bushes.
cynulleidea, congregation. OEFEiEiAr», clergyman, priest.
difeifwch, earnestness. taechedio, reverend.
FFEAETIILYM, witty. PILIO, to peel.
gweych, hedge-row. pwlpud, pulpit.
55.— Y Boneddwr a'r Llo.
JMpJR oedd hen foneddwr yn byw yn y wlad yn
y^ awyddus am i ddynion a bechgyn yr ardal ei
gyfarch drwy dynu eu hetiau oddi ar eu penau pan
y cyfarfyddent ag ef.
Un diwrnod pan oedd y boneddwr yn myned ar
TWVLLO FFERMWR.
75
hyd ffordd gûl rhwng dau glawdd uchel, digwyddodd
iddo gyfarfod â bachgen oddeutu pymtheg oed yn
arwain llô. Yr oedd y creadur yn anhawdd ei drin,
a phan welodd y boneddwr nad oedd y bachgen yn
parotoi i'vv gyfarch fel y dymunai, dywedodd wrtho
yn lied sarug, " Pa ham nad wyt ti yn tynu dy het i
fy nghyfarch fel arfer ?"
Atebodd y bachgen, ■' Os byddwch cystal, Syr, a
dal y llo am haner munud, mi a dynaf fy het i ffwrdd
ar unwaith."
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
ANHAWDD, difficult. CYFAECH, to Salute.
arwain, to lead. llo, calf.
awyddus, wish, desire. sarug, rough, surly.
56.— Twyllo Ffermwr.
(^ILYWAIS dro yn ol am fiermwr a breswyliai mewn
J ardal fynyddig yn Sir Frycheiniog, yr hwn oedd
yn berchen hen geflyl o'r enw Dragon. Yr oedd
Dragon yn llawn castiau (triciau) drwg, ac yn an-
hawdd iawn ei drin. O herwydd hyn penderfyn-
76 TWYLLO FFERMWR.
odd y ffermwr ei werthu a chael un newydd yn
ei le.
Cymerwyd Dragon i ifair Aberhonddu. ac wedi
iddo ei werthu i borthmon, aeth i dŷ tafarn lie yr
arosodd am beth amser i yfed gyda dau gyfaill. Yr
oedd yn llawen ei fod wedi gwerthu yr hen geffyl, a
chael deg punt am dano.
Yn mhen dwy awr aeth allan i brynu ceffyl arall.
Wedi iddo roi tro trwy y flair, a sylwi ar y ceflylau
gyda chymaint o graffder ag yr oedd yn meddu ar y
pryd, gwelodd yno geffyl wrth ei fodd. Bu yn hir
ddadleu am y piis, ac o'r diwedd prynodd ef am ugain
punt. Yna dychwelodd tua chartref yn falch o'i
fargen. Cyrhaeddodd y tŷ yn ddiogel, a rhoddodd y
ceffyl yn yr ystabl.
Boreu dranoeth rhedodd y gwas at ddrws y tŷ, gan
waeddi a i holl nerth, " Meistr ! Meistr ! yr ydych
wedi prynu yr hen Ddragon yn ol ; efe mewn gwir-
ionedd y w y ceffyl newydd. Yr unig wahaniaeth y w
ei fod wedi ei ysgrafellu a'i lanhau ; y mae yn cicio
ac yn cnoi mor enbyd ag erioed."
GEIR-LECHRES 'Vocabulary).
aeeehonddu, Brecon. meddu, to possess.
castiau, tricks. MTKTDDIO, mountainous.
cnoi, gnaw, bite. newydd, new.
cbaffdee, keenness. poethmon, drover, dealer.
dadleu, argue, bargain. peeswylio, to live.
diogel, safe. SIE feycheinioo, Brecknock-
shire.
enbyd, dangerous. teiciau, tricks.
ffair, fair. tein, to manage.
FFEBJtWB, farmer. twyllo, to deceive.
GLANnAU. to clean. wbth ei fodd, that pleased him.
gwahaniaeth, difference. ysgeafellu, scraped, curry-
combed.
RHY FAWR I WETTHIO. It
57.— Rhy fawr i weithio.
YN ystod y rhyfel am annibyniaeth yn America
yn y ganrif ddiweddaf, yr oedd îs-swyddog yn
rhoddi gorchymyn i ychydig filwyr i godi trawst
mawr trwm i ben imir uchel i ddybenion milwrol.
Yr oedd y gwaith yn galed ac yn anhawdd ei gyf-
lawni.
Digwyddodd i swyddog mewn gwisg gyffredin
fyned heibio ar y pryd ar gefn ceftyl. Clywodcl hwnw
yr îs-swyddog yn gorchymyn ei filwyr mewn modd
awdurdodol iawn. " Pa ham na roddwch ychydig
gynorthwy i'ch dynion," meddai y swyddog arall
wrtho. Trôdd hwnw ato, a dywedodd mewn ton
chwyddedig, " Syr, yr wyf fi yn ddengwriad." " O,
felly, meddai y Hall, " yr wyf yn gofyn eich maddeu-
ant, Meistr Dengwriad."
Yna disgynodd oddi ar ei gefiyl, a thynodd nes yr
oedd y chwys yn sefyll ar ei dalcen.
Ar ol codi y trawst i'r He priodol. trôdd y swyddog
at y dyn bach mawr, a dywedodd, £: Meistr Dengwr-
iad, pan y bydd genych orchwyl arall fel hwn,a nifer
eich dynion yn annigonol, danfonwch am eich Maes-
lywydd, a mi a ddeuaf ar unwaith gyda'r pleser
rnwyaf i roddi help i chwi." Safodd y Dengwriad
fel pe wedi ei daro gan fellten.
Y swyddog arall oedd y Cadfridog Washington.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
annibyniaeth, independence. MADDEUANT, pardon.
annigonol, insufficient. maes-lywydd, field-marshal.
canrif, century, mellten, lightning.
CADFEiDoa, general. milwrol, military.
chwyddedig, grand, pompous nifer, number.
chwys, sweat, perspiration. ehy fawr, too great.
dengwriad, corporal. trawst, beam.
dybenion. purposes. YN ystod, during.
78 YR YSGOLFEISTE AÌÌ ELYCHAU.
58.— Yr Ysgolfeistr a'r Blychau.
ODDEUTU cleugain mlynedd yn ol yr oedd hen ŵr
yn cadw ysgol mewn pentref bychan yn y wlad
yn mhell oddi wrth un dref. Un prydnawn hyspys-
odd i'r plant y byddai Arolygydd y Llywodraeth yn
yrnweled â'r ysgol yr wythnos ganlynol i'w harholi.
Dywedodd y byddai yr Arolygydd yn lied debyg o
holi y dosparth cyntaf mewn Daearyddiaeth ; ac os
byddai iddo ofyn cwestiwn Dad allent ei ateb, dym-
unai arnynt edrych ato ef, y Meistr, i'w helpu. Fel
engraifft, dywedodd os digwyddai i'r Arolygydd
ofyn iddynt ynghylch ffurf (llun) y ddaear, y dangos-
ai ef ryw beth iddynt o'r un ffurf.
Daeth yr Arolygydd ar y diwrnod a nodwyd, ac
holodd y dosparthiadau y naill ar ol y Hall. Yna
daeth at y dosparth cyntaf, ac wedi gorphen y dar-
llen a'r ysgrifenu, dechreuodd holi mewn Daearydd-
iaeth. Un o'r cwestiynau a ofynodd oedd, " Beth yw
ffurf y ddaear ?" Edrychodd y plant ar y Meistr er
mwyn cael y cynorthwTy a addawodd iddynt.
Yr oedd yr hen ysgolfeistr yn cymeryd ysnisyn
(trewlwch), ac yn ei gadw mewn blwch (bocs) crẁn.
Ar ddydcl Sul, pan y gwisgai ei ddillad goreu,yr oedd
yn cadw yr ysnisyn mewn blwch bychan ysgwâr wedi
ei wneud o arian. Ar ddiwrnod yr arholiad gwisg-
odd ei ddillad goreu, ond gofalodd gymeryd y pethau
fyddai eu heisieu yn yr ysgol o'r dillad ereill.
Pan ofynwyd y cwestiwn gan yr Arolygydd am
ffurf y ddaear, dododd yr ysgolfeistr ei law yn ei
boced, a thynodd allan y ddau flwch ysnisyn. Dod-
odd yr un arian yn ol yn ei boced ar unwaith, a dal-
iodd y Hall, yr un crẁn, rhvvng ei fysedd.
Y BONEDDIGESAU YN ELEWYGU. 79
Gwelodd un bachgen bach, crafF ei olwg, y cldau
Hwch yn cael eu tynu allan, ond ni sylwodd fod un
wedi ei ddychwelyd. Meddyliodd ei fod yn deall yr
ateb priodol i'r cwestiwn ; yna cododd ei law (yn ol
arfer plant ysgol) er dangos i'r Arolygydd ei fod yn
medru ateb. Trôdd y gŵr'mawr ato, ac yna dywed-
odd y bachgen mewn llais uchel a chlir — " Y mae y
ddaear yn grẁn bob dydd ac yn ysgwâr dydd Sul."
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
addaw, to promise. dydd sul, Sunday.
akholi, to examine. engeaifft, example.
arholiad, examination ffuef, shape, form.
aeolygydd, inspector. llitn, shape, form.
blwch, BLYCHAT/, box, boxes. llywodeaeth, government.
cadw, keep. nodi, to fix, appoint.
ceaff, keen, sharp. ymweled, to visit.
cetvn, round (like a ball). yn lled debyg, very likely.
daeae, earth. ynghylch, about.
daeaeyddiaeth, geography. ysgwae, square.
dillad, clothes. YSNISYN, snuff.
59.— Y Boneddigesau yn llewygu.
ADRODDIR fod yr hanesyn canlynol yn disgrifio
amgylchiad a gymerodd le yn ddiweddar mewn
dinas yn Lloegr yn mha un y mae Eglwys Gadeiriol.
Yr oedd haner dwsin o hen foneddigesau selog yn
arfer myned am lawer o flynyddoedd trwy bob tyw-
ydd i'r gwasanaeth boreuol yn yr Eglwys Gadeiriol.
Yn y gauaf yr oedd yr hen adeilad yn oer iawn am
nad oedd tan ynddi.
Un Hydref, cyn i'r tywydd oer ddechreu,
penderfynodd y swyddogion gynesu yr eglwys.
Gwrthdystiodd yr hen foneddigesau yn erbyn hyn,
SO Y FONEDDIGES A*R GATH.
am foci cynesu yr eglwys, yn eu tyb hwy, yn hollol
ddiangenrhaid. " Cawn ein mygu ," meddant, " ac
yna byddys yn ein cario ni allan wedi llewygu."
Un boreu yn mis Hydref, pan ddaethant i'r gwas-
anaeth yn ol eu harfer, gwelsant bump ystôf dan
wedi eu gosod i fyny mewn gwalianol fanau yn yr
eglwys. Yn ystod y gwasanaeth llewygodd tair o'r
boneddigesau. " Yr oeddem yn gwybod mai felly
byddai," meddent wrth y Deon ar ol hyny. Ond yr
oedd eu syndod yn fawr pan glywsant nad oedd dim
tân vn yr un ystuf v boreu hwnw.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
ADEilad, building. gwasanaeth, service.
adeodd, to say, repeat. gwethdystio, to protest, object.
bobeuol, morning. hydeef, October, Autumn.
cynesu, to warm. mygu, to stifle, smother.
deon, Dean. OEE, cold.
diangenehaid, not required, un- selog, zealous.
necessary.
disgeifio, to describe. TYB, opinion.
EGLWYS GADEIEIOL, Cathedral. tywydd, weather.
ystof dan. fire-stove.
60.— Y Foneddiges a'r Gath.
CW3R oedd gan foneddiges gath, ag yr oedd yn hoff
© iawn o honi. Un diwrnod digwyddodd y gath
grwydo i ardd dyn oedd yn byw ger Haw. Am ryw
reswm yr oedd y dyn mewn tymer drwg y . boreu
hwnw, a phan welodd y gath yn ei ardd saethocld hi.
Tua chanol dydd clywodd y foneddiges fod ei chath
wedi ei lladd. Hi a benderfynodd gospi y dyn am ei
greulondeb mewn ffordd bur hynod.
Gosododd drapiau i lawr i ddal llygod yn fyw, a
gofynodd i'w chyfeillion i wneud yr un peth. Yn y
OFFER (ARFAU) GWR BONEDDIG. 81
ffordd lion hi a gafodd dros dri chant o lygod byw,
ac wedi iddi eu gosod raewn blwcli (bocs), gyrodd
hwynt at wraig y dyn a laddodd y gath.
Cyrhaeddodd y blwch yn ddiogel, ac wedi i'r wraig
ei agor, neidiodd y llygod all an gan redeg ar hyd yr
holl dŷ, a pheri dychiyn mawr i'r wraig a'i phlant.
Ar waelod y blwch cafwyd nodyn bychan gyda'r
geiriau hyn yn ysgrifenedig arno : — " Madam, lladd-
odd eich gŵr fy nghath i, ac yn awr yr wy£ finau yn
anion y llygod i chwi."
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
creui.ondeb, cruelty. gwaelod, bottom.
ckwydeo, to wander. hoit, fond.
DAI, to catch. LLYGOD BYW, live mice.
dycheyn, fright. EHESWM, reason.
GAEDD, garden. saethu, to shoot.
gee llaw, near. ysgeifenedig, written.
61. — Offer (arfau) Gwr Boneddig.
YCHYDIG flynyddoedcl yn ol, benthyciodd bon-
eddwr anghenus yn nghymydogaeth Aber-
tawe gàn punt oddi ar ddyn, yr hwn oedd yn dilyn
creff't gôf. Wedi bod yn hir yn methu cael yr arian
yn ol, na Hog gyfreithlon am danynt, aeth y gôf yn
o daer am ei eiddo. O'r diwedd bu mor eofn a dy-
wedyd fod yn rhaid iddo eu cael, ac na allasai efe
aros yn hwy hebddynt.
Ar hyn ffromodd y crach-foneddwr yn fawr, a dy-
wedodd, " A wj^ddoch chwi â phwy yr ydych yn
siarad ? Gŵr boneddig wyf fi, a pha beth ydych
chwi ? dim ond gôf gwlad."
" Digon gwir," meddai gŵr yr efail, " fe'm dygvvyd
82 AMAETHU HEB DALU RHENT.
i fyny gan fy nhad i fod yn of. a'ch tad chwithau
a'ch dygodd chwi i fyny yn ŵr boneddig ; ond gyda
hyn o wahaniaeth : — Pan osododd fy nhad fì i fyny
yn of, efe a'm cynysgaeddodd âg offer (arfau), megis
morthwylion, gefeiliau, &c. Gosododd eich tad chwi
i fyny i fod yn ŵr boneddig, ond gadawodd chwi heb
yr offer, sef aur ac arian. Yn awr, Syr, da genyi
fyddai gwybod pa un a'i gôf âg offer, neu ŵr bonedd-
ig heb offer sydd oreu ?"
Cafodd y gôf ei arian cyn diwedd y mis.
GEIK-LECHRES (Vocabulary).
abeetawe, Swansea. ffeomodd, got angry, fumed.
anghentjs, needy. gefail, tongs, smithy.
benthyg, to borrow. hebddynt, without them.
ceach-foneddwe, would-be lloo, interest.
gentleman.
ceefft, trade. MEGIS, such as.
cyfeeithlon, legal, proper. moethwyl, hammer.
CYMYDOGAETH, neighbourhood. OFFEE, AEFATT, tools.
cynysgaeddu, to endow, to give. taee, urgent, eager, to press.
eiddo, property. yn o daer, rather pressing.
eofn, bold.
62— Amaethu heb dalu Rhent.
3^ÿR oedd fferm ar ystâd boneddwr yn Lioegr wedi
^^¥ myned yn wag, ac nid oedd neb ýn ei cheisio.
Wedi iddi fod yn hir heb ddeiliad, gofynodd gwraig
y boneddwr iddo a gawsai hi y fferm, er mwyn cael
rhyw waith a difyrweh i'w horiau hamddenol.
Caniatawyd ei dymuniad, a chan ei bod yn fonedd-
iges synwyrol a diwyd, ac yn rhoddi ei bryd ar drin
y fferm yn y modd goreu, hi a gafodd yn mhen am-
ser ei bod yn elwa cryn dipyn oddi wrth gynyrch y
tir.
EWCH A DEWCH. 83
" Yr wyf yn sicr," meddai hi un diwrnod wrth ei
gŵr, " fod trin fcir yn orchwyl enillfawr, ac y mae yn
rhyfedd genyf fod amaethwyr yn gyfFredin yn bobl
mor rwgnachlyd."
" Wei. fy anwylyd," ateLodd yntau, "nid yw yn
anhawdd iawn i chwi enill wrth amaethu ; nid ydych
yn talu rhent am y íFerm i'r Meistr tir."
" To, yn wir " meddai hithau, " fe anghofiais i am y
rhent ; y mae hyny yn rhy wbeth hefyd."
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
amaethu, to farm. ErWA, to profit.
AKWYITD, dear. ENIUFAWE, profitable.
beyd, mind. gewgnachlyd, grumbling.
Caniatau. allow, permit. gwag, empty, vacant.
CTNYECH, produce. KAMDDEKOL, leisure.
deiliad, tenant. synwyeol, sensible.
diwyd, diligent. rsxAD, estate.
63.— Ewch a De'wch.
cYjTR< oedd gŵr boneddig yn un o Siroedd Lloegr yn
© trin tyddyn o'i eiddo ei hun oedd yn werth
pedwar cant o bunoedd yn y flwyddyn. Yn mhen
ychydig flynyddoedd bu raid iddo werthu un haner
o'r tir i dalu ei ddyledion, a gosod yr haner arall i
amaethwr ar brydles o un mlynedd ar hugain.
Yn mhen yspaid yr oedd ar yr amaethwr eisieu
cael prynu y tir. " Pa fodd y mae hyn/' meddai y
boneddwr, " yr oeddwn i yn methu byw ar y tyddyn
er nad oedd genyf ddim rhent i'w dalu, tra yr ydych
chwi yn talu rhent, ac eto yn alluog i brynu'r tir !"
"Gellir egluro y dirgelwch yn eithaf rhwydd,"
ebe'r amaethwr. " Dau air sydd yn gwncuthur yr
84
Y FFERMWR TRACHWANTUS.
holl wahaniaeth : yr oeddech chwi yn dweud Eivch,
tra yr wyf ü yn dweyd De'wch. Yr oeddech chwi
yn gorwedd yn eich gwely, neu yn difyru eich hunan,
; L'Al.llI ÌTEE1I.
ac yn anion ereill i wneuthur yr holl waith. Ar y
Haw arall, byddaf fi yn codi yn fore, ac yn gofalu fod
y gwaith yn cael ei wneuthur yn iawn.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
DEW OH, come. GOFALT7, to take oaro.
diegelwch, secret. gok'vedd, to lie down.
dyled, debt. gosod, to let (a farm) .
eglueo, to explain. pkydles, a lease.
Ewch, yo. tyddyn, farm.
GAUDUOG, able. yspaid, space of time.
64,- Y Ffermwr Trachwantus.
CW3R oedd dyn mewn pentref bychan wedi trin ei
IS ardd yn dda, a chafodd gnwd rhagorol o honi.
Sylwodd i'od yno feipen (einnen) anferth o faint.
Y FFERMWK TRACHWANTUS. 85
Cymerodd y dyn y feipen i'w dangos i fonedclwr
caredig oedd yn byw yn yr ardal.
Rhyfeddodd hwnw at ei maint, ac er mwyn gwobr-
wyo y gweithiwr am ei ddiwydrwydd, rhoddodd
bapur pum' punt iddo am y feipen. Nid oedd y
gweithiwr yn disgwyl cael y fath rôdd, a dychwel-
odd i'w dŷ wedi ei loni yn fawr. Dywedodd wrth ei
gymydogion am haelioni y boneddwr, a beth a gafodd
am y feipen.
Clywodd ffermwr trachwantus, yr hwn oedd yn
ddeiliad i'r boneddwr, am ei rôdd i'r gweithiwr. Yr
oedd gan y ffermwr lô ieuanc yn hynod am ei faint.
Meddyliodd os byddai iddo wneud anrheg o hono i'w
feistr tir y cawsai ei dalu yn dda am hyny.
Tranoeth aeth y ffermwr a'r llo fel anrheg i'r bon-
eddwr. Gwelodd yntau yr amcan, a gwrthododd ei
dderbyn. Bu y ffermwr yn daer arno i'w gymeryd,
ac o'r diwedd, er yn anfoddlawn iawn, cydsyniodd
y boneddwr, a ddy vvedodd, " Gan eich bod mor
daer, cymeraf y llô, a rhoddaf i chwi am dano yr
hyn a gostiodd i mi fwy na gwerth eich llô chwi:'
Yna estynodd iddo y feipen fawr !
GEIR-LECHRES 'Vocabulary).
anfeeth, very large, huge. haelioni, liberality, giving free-
ly-
anfoddlawn, unwilling. lloni, to rejoice.
anehegu, to reward, present. maint, size.
CNWD, crop. meipen, MAIP, turnip, turnips.
cydsynio, to agree. meiste tie, landlord.
disowyl, to expect. ehodd, gift.
diwydewydd, industry- ehyfeddtj, to wonder.
hrfinen, EEFIN, turnip, turnips. TEACHWANTUS, greedy.
estyn, to reach.
gwobewyo, to reward.
RG
Y FFERMWR A'R CYFREITiHYVR.
65.— Y Ffermwr a'r Cyfreithiwr.
UN boreu daeth ffermwr at gyfreithiwr, a dywed-
odd wrtho gyda gofid mawr am ddigwyddiad
a gymerodd le y noson flaenorol.
" Corniodd fy nliarw i," meddai y ffermwr, " eich
eidion chwi, a lladdodd ef. Dymunol fyddai genyf
glywed pa fodd y mae i mi i wneud cyfiawnder á
chwi."
" Yr wyt ti 3^n ddyn gonest," ebe'r cyfreithiwr, " ac
ni feddyli ei foci yn beth anghyfiawn fy mod yn dis-
gwyl cael eidion arall genyt yn lie yr un a laddwyd."
y TAEW.
•' Da iawn," meddai'r ffermwr, '• nid yw hyny ond
cyfiawnder; ond beth a ddywedais ? Mi a gamsyn-
iais. Eich tarw chwi sydd wedi lladd fy eidion i."
HANDEL ä'r OBGAXYDD. 87
" Yn wir !" ebe'r cyfreithiwr, " os felly y rnae y
peth yn wahanol. Mi fynaf edrych i'r achos. ac
os "
" Ac os !" meddai'r ffermwr, " buasai yr achos wedi
ei derfynu heb un os, pe buasech chwi mor barod i
wneud cyfiawnder âg ereill ag yr ydych i'w fynu
oddi wrthynt hwy."
GEIE-LECHRES (Vocabulary).
ac os, and if. eidion, eidon. ox.
achos, cause, matter. GONest, honest.
ANGHYFIAWN, unjust. MEDDWI, to think.
blaenobol, preceding. noson, night.
cahsyniais, I made a mistake. os felly, if so.
coenio, to horn. taew, bull.
CYFIAWNDEE, justice. TEEFYNT7, to end.
gyfeeithiwe, lawyer. yn wie, indeed.
diqwyddiad, accident, occurrence, yn lle. instead of.
66»— Handel a'r Organydd.
Fáí&fN boreu Sul aeth Handel, y cerddor enwog, i
|joi| eglwys yn Llundain, lie y dymunai gael
chwareu yr organ, yr lion oedd yn un dra rhagorol.
Nid oedd yr organydd yn adwaen Handel, ond ateb-
odd y cai, os mynai, chwareu yr organ ar ddiwedd y
gwasanaeth, pan fyddai y bobl yn myned allan.
Felly bu ; pan oedd y bobl, yn ol eu harfer, yn
parotoi i ymadael, dyma Handel yn chwareu yn ei
ddull anghymarol ei hun, nes yr oedd pawb wedi
synu, ac yn gwrando heb feddwl am symud o'u
seddau.
Deallodd yr Organydd mewn ychydigfunudaurnai
uid chwareu wr cyffredin oedd yn trin yr organ.
Gofynodd yn ddistaw iddo pwy ydoedd. "Fy enw i
yw Handel," oedd yr ateb.
88 Y CEIDWAD A'R GWALLGOFDDYN.
" Yr enwog Handel !" meddai yr Organydd syned-
ig, " ai chwi a droais i draw fel hyn hyd ddiwedd y
gwasanaeth ! Ofer yw raeddwl y bydd i'r gynulleidfa
ymadael tra y byddwch chwi wrfch yr organ."
Gyda hyn aeth y gŵr arferol ati eilwaith, ac yn
fuan yr oedd yr eglwys yn hollol wâg.
GEIR-LECHEES (Vocabulary).
adwaen, to know. gwasanaeth, service.
anghymakol, unequalled. rhagorol, very good.
cerddor, musician. seddau, seats.
cyffredin, common. synedig, surprised.
chwareu, play. synu, to surprise.
eglwys, church. troi draw, to turn aside.
enwog, celebrated.
67.— Y Ceidwad a'r Gwallgofddyn.
YR oedd ceidwad gwallgofdy un diwrnod yn edrych
allan trwy ffencstr mewn ystafell ar y dryd-
edd lofft. Yn ddiarwybod iddo gafaelodd gwallgof-
ddyn cryf yn ei l'raich, a dy wedodd wrtho, " Yr wyf
am i chwi neidio i lawr acw trwy'r ffenestr."
Yn lie dangos un math o ofn, trôdd y ceidwad at y
dyn, a dy wedodd mewn llais digryn, " Neidio i lawr
acw ! y mae hyny yn ddigon hawdd. Ond a garech
chwi fy ngweled i yn neidio o'r gwaelod i fynu ? Yn
awr sylwch arnaf yn gwneud hyn."
Boddiwyd y gwallgofddyn yn fawr, a gollyngodd ei
afael. Yna estynodd ei ben allan drwy'r ffencstr i
edrych am ymddangosiad y ceidwad, yr hwn oedd
wedi myned i lawr fel y meddyliai ef. Mewn ychydig
o funudau yr oedd chwech o'r gweision yn gafaelyd
yn yr un gwallgof i'w ddwyn i'r ystafell o'r lion yr
oedd wedi dianc.
Y LLADRON" DYCHRYNEDIG. 89
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
a gaeech chwi, would you like. gwaelod, bottom, below.
acw, there, yonder. gwallgofdy, lunatic asylum.
gwallgofddyn, a lunatic, a
bbaich, arm. madman.
ceidwad, keeper. llais, voice.
CEYF, strong. lloft, story (of a house).
digetc, without trembling. ofn, fear.
I FYNY, up. TEYDYDD, TBYDEDD, third.
68. — Y Lladron dychrynedig.
"\7'Ií wythnos cyn y ddiweddaf galwodd llencyn
--L tlawd, yr hwn oedd yn ysgubwr simneiau,
raewn tŷ ffarm ger Haw Caerloyw. Wedi adrodd
cryn lawer o'i helyntion trafFerthus deisyfodd yn
daer gael lletya dros nos mewn un or tai allan. Cyd-
syniwyd ai gais, a ehlowyd yr ysgubwr yn yr ys-
gubor.
O gylch dau o'r gloch y bore torodd tri lleidr i'r
ysgubor, a dechreuasant lenwi eu sachau â gwenitb.
Deffrodd (dihunodd) y llanc, yr hwn a dybiodd rnai
gŵr y tŷ oedd yno yn dechreu gweitbio. Neidiodd
i fyny gan lefain, " Meistr. meistr, a gaf fi eicb belpu
chwi." Ffôdd y lladron yn ddioed ; a'r fath oedd eu
dychryn fel y gadawsant ar eu holau, nid yn unig eu
sachau, ond cenyl a throl (cart) hefyd, y rhai a ddyg-
wyd yno ganddynt i ddwyn ymaith yr anrhaith.
Trwy y rhai hyn cafwyd allan pwy oedd y lladron.
ac wedi eu clal, cawsant eu carcharu.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
AXUHAITH, spoil GWENITH, wheat.
CAEELOTW, Gloucester. HELYnt, condition.
caechaeu, to imprison. iielyntiox. affairs.
cloi, to lock up. lletya, to lodge.
cydsynio, to agree. o gylch, about.
deffeo, to awake. sachau, sacks.
deisyfodd, he begged. toeodd, broke.
dihuxo, to awake. ysgdboe, barn.
DYCiiEYNEDio. frightened. YSGUBWE, a sweep.
90 Y GYRWB ÖOFALUS.
69.— Y Cadfridog a'r Milwr.
CW'R oedd Cadfridog Ffrengig uuwaith yn arwain ei
© fyddin trwy fwlch cul ac anhawdd ei dramwy.
Dywedodd wrth ei filwyr ei fod yn gobeithio y bydd-
ai iddynt ddioddef blinderau a pheryglon y daith yn
arayneddgar.
" Y roae yn ddigon hawdd (rhwydd) i chwi i siarad,"
meddai un o'r milwyr oedd yn agos ato, " yr ydych
chwi yn marchogaeth ceffyl da, ond am danom ni,
druain, nid oes dim i ni ond byd caled."
Pan glywodd y Cadfridog y geiriau hyn, disgyn-
odd oddi ar ei geiFyl, a chynygiodd ei le i'r milwr
grwgnachlyd, yr hwn a'i cymerodd. Ond nid oedd
wedi bod ond ychydig funudau ar y ceffyl cyn y
cafodd ei saethu gan y gelynion oeddent ar y bryn-
iau cyfagos, a syrthiodd yn farw yn y fan.
" Yr ydych yn gweled yn awr" meddai'r Cadfridog
wrth ei filwyr, '•' nad y lie uchaf bob amser yw y lie
diogelaf." Yna cynygiodd ei geffyl i nnrhyw ddyn
a ddewisai ei farchogaeth, ond gwrthododd pawb
gymeryd y fath le peryglus. Aeth y Cadfridog eil-
waith ar ei geffyl. a theithiwyd yn mlaen yn ddi-
rwystr y gweddill o'r dydd.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
amynebdgar, patient. dioddef, to bear, endure.
blindee, fatigue, trouble. diewyste, without hindrance.
bwxch, pass. GELYN, enemj'.
byd caled, hard life. teithio, to travel.
cyfagos, near, neighbouring. teamwy, to pass through, to tra-
DEWIB, choose.
. verse.
70. Y Gyrwr gofalus.
DODOJ3D hen foneddwr unwaith hyspysiad }Tn y
newyddiadur fod arno eisieu dyn i yru ei ger-
byd. Daeth pedwar i geisio am y lie, a danfonwyd
Y CYCHWR GWEOL. 91
hwynt y naill ar ol y Hall i bresenoldeb y boneddwr.
Pan ddaeth y cyntaf i mewn, gofynodd y bonedd-
wr iddo. " Pe baech chwi yn gy ru fy ngherbyd i, pa
raor agos i ymyl clogwyn (dibyn) y meclrech chwi
fyned fel nad elai y cerbyd drosodd ?" " Medraf yru
o fewn llathen i'r ymyl," atebodd y dyn. " Ni wnewch
y tro i mi," meddai y boneddwr.
Gofynodd yr un cwestiwn i'r ail, ac atebodd hwnw
y medrai fyned o fewn troedfedd i ymyl y clogwyn.
Danfonwyd yntau ymaith ; a phan ddaeth y trydydd
i mewn, atebodd gofyniad y boneddwr trwy ddweud
y gallai yru o fewn modfedd i'r ymyl. Cymaint oedd
dychryn y boneddwr pan glywodd y fath ateb, fel
braidd y medrai ddweud wrth y dyn na fyddai iddo
ei gyflogi ar unrhyw delerau.
Wedi i'r pedwerydd ddyfod i mewn a chlywed y
cwestiwn, dywedodd, " Pe bawn i yn eich gyru mewn
cerbyd, gwnawn bob ymdrech i gadw mor bell ag
sydd yn bosibl oddi wrth ymyl clogwyn." Nid oes
angen dweud mai yr olaf oedd y gŵr a gyflogwyd.
Gofalwch bob amser gadw mor bell ag sydd yn
bosibl oddi wrth bob math o berygl.
GEIE-LECHRES (Vocabulary).
clogwyn, precipice, high rock. modfedd, an inch.
cyflogi, to hire, to engage. newyddiadur, newspaper.
dibyn, precipice. olaf, last.
GOFALTJS, careful. pedwerydd, fourth.
gofyniad, question. teleratt, terms.
gyrwe, coachman. troedfedd, a foot (in length).
hyspysiad, advertisement. ymyl, edge.
llathen, a yard.
71. Y Cychwr Gwrol.
IMT^N gauaf gwlyb bu llifogydd mawrion yn yr
LiJ| afon Adige, yn Itali. Golchodd y llif ymaith
un bont fawr oedd yn croesi yr afon yn Verona, gan
92 V CYCHWR GVVROL.
adael dim oncl un bwa o'r bont yn sefyll. Ar y bwa
hwn yr oedd tŷ wedi ei godi rai blynyddoedd cyn hyn,
Ymgasglodd tyrfa fawr o bobl i làn yr afon, a gwel-
wyd fod y teulu heb ddianc o'r tŷ cyn i'r llif ddwyn
ymaith y bont. Yr oedd y perygl yn fawr iawn ;
gan y disgwylid bob munud i'r tŷ syrthio i'r llifeir-
iant ofnadwy. Gellid gweled y trueiniaid yn y
ffenestr yn galw yn uchel am gymhorth.
Gwaeddodd un boneddwr cyfoethog o blith y dorf
y rhoddai gan punt (arian Ffrainc) i unrhyw un a
achubai y teulu. Ar hyn neidiodd dyn ieuanc i mewn
i gwch, a rhwyfodd trwy'r llif hyd nes oedd dan y
bwa. Yna sicrhaodd y cwch wrth gareg fawr yn y
darn pont.
Ar ol cryn drafferth cafodd yr holl deulu yn ddiogel
i'r cwch. Rhwyfodd yn ol; a chyrhaeddodd y làn
yn nghanol banllefau cymeradwyol y dorf. Daeth y
boneddwr yn mlaen, a dywedodd wrth y gŵr ieuanc
oedd yn sefyll yn sychu y chwys oddi ar ei dalcen.
" Yr ydych yn awr wedi profi eich bod yn ddewr
iawn, ac yr ydych yn llawn haeddu y wobr ; dyma
eich arian." Yna cynygiodd yr arian iddo.
" Ni chymeraf eich rhôdd," meddai'r gwron, " nid
wyf yn gwerthu fy mywyd am arian ; rhoddwch
hwynt i'r teulu hwn sydd yn awr mewn angen mawr,
»an eu bod wedi colli eu holl eiddo."
GEIR-LECHRE3 Vocabulary).
ACHUB, to Save. GWDYB, wot.
banllef, loud shout. haeddu, deserve.
bwa, arch. llif, lllfogydd, flood, floods.
CEOESI, to cross. llifeleiant, swift current, tor-
rent.
cwch, boat. pont, bridge.
CYCHWE, boatman. khwyfo, to row.
cymeeadwyol, approving. sefyll, to stand.
chwys, sweat, perspiration. sicehau, to fasten.
daen, broken piece, part. TYBfa, crowd.
GOLCHI, to wash.
lis
wn
94 NOD DEWG.
72,— Y Morgrugyn a'r Ceiliog
Rhedyn.
AR ddiwrnod rhewllyd yn y gauaf daeth Ceiliog
Rhedyn, yr hwn oedd bron wedi tvengu gan
oerni a newyn, at dŷ Morgrugyn. Mewn llais cryn-
edig erfyniodd ar y Morgrugyn roddi rhywbeth iddo
i'w gadw yn fyw.
Gofynodd y Morgrugyn iddo beth oedd wedi bod
yn ei wneud yn ystod yr hâf, gan ei fod yn awr
mewn eisieu. " Yn wir," meddai, " treuliais yr hâf yn
ddifyr ac yn llawen trwy ganu ac ymblesera ar y
lhosydd." Atebodd y Morgrugyn yn bur sychlyd,
" Yr oeddwn innau yn gweithio yn galed yn yr hâf i
ystorio bwyd erbyn y gauaf; gan eich bod wedi
treulio yr hâf i ganu, gwell i chwi ddawnsio trwy y
gauaf."
Nid yw haul y boreu yn para trwy'r dydd. Dylai
pob un gynilo pan yn ieuanc, er mwyn darparu ar
gyfer henaint.
GEIR-LECHKES (Vocabulary).
ceiliog rhedyn, grasshopper. OEENI, cold.
ceynedig, trembling. paea, to continue.
cynilo, to save. rhewllyd, frosty, freezing.
daepaetj, to provide. rhosydd, moors.
dawnsio, to dance. yn sychlyd. drily.
dylai, ought. TEENGU, to die.
ERFYNIODD, he begged. TEEULIAIS. I spent.
haul, sun. YMBLESEEA, to enjoy one's self.
henaint, old age. ystorio, to store up.
newyn, hunger.
73. -Nod drwg.
yn ddiweddar i fasnai
i fod arnynt eisieu ba
pymtheg oed yn brentis. Dywedodd wrth y perch
AETH gŵr yn ddiweddar i fasnachdy eang lie y
gwyddai fod arnynt eisieu bachgen oddeutu
Y BAOliGEN YN Yli YSGOL GARPIOG. 90
enog, " Yr wyf wedi clywed am lane sydd yn awydd-
us i ddyfod i'ch gwasanaeth fel prentis."
" Da iawn," ebe'r masnach wr, " pwy ydy w ?" Rhodd-
odd y cyfaill enw y llanc, a dywedodd hefyd lie yr
oedd yn by w. " Nid oes arnaf ei eisieu ef ; y mae
nôd drwg arno," meddai gŵr y niasnachdy.
" Nod drwg, Syr ! beth ydych yn feddwl ?" gofyn-
ai y cyfaill inewn syndod. " Byddaf yn ei gyfarfod
bob dydd gyda pbibell yn ei enau," oedd yr ateb," ni
wna bachgen ieuanc yn ysmocio y tro i mi."
GEIK-LECHKES (Vocabulary).
awyddus, wishful, desirous. nod, mark.
BETH YDYCH YN FEDDWL ? what do PIBELL, pipe.
you mean ?
ynddiweddae, lately. PEENTis, apprentice.
enw, name. pymtheg, fifteen.
genau, mouth, lips. syndod, surprise, wonder.
NID OES AENAF El EISIEU, I do not require him.
74,— Y Bachgen yn yr Ysgol Garpiog.
AETH boneddwr yn Llundain i mewn i ysgol
plant tlodion. Wrth fyned o ddosbarth i ddos-
barth gyda'r athraw, gwelodd yno fachgen bach
oddentu naw oed yn meddu llygaid disglaer, a gwyneb
prydferth a synwyrol.
Trôdd y boneddwr ato, a gofynodd iddo mewn Uais
tyner, " A oes mam genycli chwi, fy macbgen i ?"
Codocld y bachgen oddi ar y fainc lie yr oedd yn
eistedd, ac edrychodd yn gyntaf ar ei garpiau ei hun,
ac yna ar y boneddwr, a dywedodd, " A yd wyf fi yn
edrych fel bachgen â mam ganddo ?"
Yr oedd y bachgen wedi gweled eisieu ei fam lawer
gwaith, ac yr oedd yn gwybod ac yn teimlo foil yr
96
DYSGWCH BhYÜU.
olwg arno y foment bono yn ddigon i ddangos i'r
boneddwr nad ocdd gauddo yr un fain.
GEIR-LECHKES (Vocabulary).
caepiau, rags. synwyeol. intelligent, sensible.
DISGLAEE, bright. teimlo, to feel.
MAINC, bench, form. TLODION, poor (plural number).
TEYDFEETH, beautiful. tynee, tender.
75.— Dysgwch Blygu.
AN oecld Benjam-
in Franklin yn ẃr
ieuanc, taloddym-
weliad â lien wein-
idog enwog. Wrth
ymadael,wedigor-
phen yr ymddiddan, arvveiniodd y
gweinidog ef allan trwy ddrws y
| cefn ; ac fel yr oeddent yn myned trwy
** borth lied gul, dyvvedodd yr ben ẃr
wrth y bachgen, " Plyga dy ben."
Heb ddeall yn iawn ystyr y cyfarwydd-
•hoddodd y gŵr ieuanc gam arall yn
mlaen, a tharawodd ei ben yn erbyn trawst
â estynai dros y fynedfa. Trôdd yr ben
V* vveinidog tirion ato, a gofynodd iddo os oedd
wedi cael llawer o niwed. Wedi iddo ddeall nad oedd
fawr gwaetb, dyvvedodd wrtbo, " Yr ydych chwi 3-n
ieuanc, ac y mae y byd o'cb blaen chwi ; dysgwch
ynibtygu wrth fyned trwyddo, yna chwi a gedweb
eich bun trwy hyny oddi wrth lawer dyrnod galed."
DYFEIIYN O INC. 97
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
cam, step. mynedfa, passage.
cyfaewyddyd. instruction. niwed, injury.
dews Y cefn, back door. pltgu, to bend.
dyenod, blow. pokth, doorway.
dysgwch, learn. tieion, tender.
gobphen, finish. ymblygtj, to bend one's self.
GWAETH. worse. yjeddiddan, conversation.
cweixidog, a minister. ystyb, meaning.
76 — Dyferyn o Inc.
fTp^YLWODD mam fod ei mab, Gwilym, wedi
^'-■■■ih gwaethygu cryn lawer yn ei ymddygiad er
pan oedd yn gyfeillgar â bachgen o gymeriad amheus
oedd wedi dyf od i fy w i'r ardal. Un prydnawn wedi
i Gwilym ddychwelyd o'r ysgol, dywedodd ei fam
wrtho nad allai hi o hyn allan ganiatau iddo fyned
gyda'r fath facbgen drvvg.
Dywedodd Gwilym nad oedd ef yn dysgu dim
oedd yn ddrwg oddi wrth ei gydymaith, er ei fod yn
cyfaddef fod y bachgen yn arfer geiriau drwg ar
brydiau, ac hefyd ei fod yn ami yn anuf udd i'w rieni.
" Yr wyf wedi cael addysg dda," meddai Gwilym, " ac
yn lie dysgu drwg oddi wrtho, y mae yn fwy tebyg
y bydd i mi wneud lies iddo."
Ni ddywedodd y fam ddim mewn atebiad, ond
cymerodd haner gwydraid (glasiad) o ddwfr glân, a
dododd ynddo un dyferyn o inc. Pan welodd Gwil-
ym fod yr inc wedi troi lliw y dwfr, dywedodd, t: Pwy
allasai feddwl y gwnai un dyferyn o inc dduo cym-
aint ar y gwydraid dwfr ?"
" Dod un dyferyn o ddwfr glân ynddo eto," medd-
ai'r fam, " i'w droi yn ol i'r lliw blaenorol."
G
OS Y BACHGEN ANUFUDD.
" Ni bydclai i liyny/' oedd atebiad Gwilym," eft'eith-
io dim ar liw y dwfr, na deg nac ugain dyferyn o ran
liyny. Yn wir, pe llanwn y gwydryn at yr ymyl,
byddai peth o liw yr inc yn aros o hyd."
Terfynwyd yr ymddiddan gan y fam yn y geiriau
canlynol : —
" Yr wyf yn gobeithio, íý machgen i, y cymeri di
wers oddi wrth hyn i weled y perygl o ddilyn cwm-
peini drwg. Y mae ychydig o ddrwg yn ami yn
llygru llawer o dda."
GEIR-LECHRES (Vocabulary ).
AMHEUS. doubtful. GLASIAD, glassful.
anufudd, disobedient. gwaethygu, to grow worse.
ae beydiau, at times, occasionally, gwydraid, glassful.
cwmpeini, company. gwydeyn, glass.
cydyhaith, companion. lles, good, benefit.
CYFADDEF, confess. LDIW, colour.
cyfeillgae, friendly. llygeu, to corrupt.
cymeriad, character. ehieni, parents.
DUO, to blacken. tekfynu, to end.
DYFEEYN, a drop. YMDDYGIAD, conduct.
effeithio, to effect.
77.— Y Bachgen Anufudd.
YR oedd Dafydd yn t'achgen anufudd iawn, ac yn
achosi llawer o ofid a phryder i'w rieni. Ym-
drechwyd mewn llawer ffordd ei ddiwygio trwy roddi
cynghorion da iddo. ond nid oedd dim a wneid yn
cael un effaith arno.
Un diwrnod cymerodd ei dad ef i'r ardd, a dangos-
odd iddo bolyn (post pren) a osodwyd ganddo yn y
ddaear. Dy wedodd wrtho y byddai iddo guro hoelen
i'echan o brês i'r polyn bob tro y byddai yn anufudd.
Ond ni wnaeth hyn un cyfnewidiad yn Dafydd; par-
haodd mor anufudd ag eiioed.
V BACHGEN ANUFUDD. 99
Yn nihen rhai misoedd galwodd ei dad arno i ddy-
fod i'r ardd, ac aethant at y polyn. Yna safodd y
ddau heb ddvveud un gair. Sylwodd y tad fod
Dafydd yn syllu yn fauwl ar y pren, ac yn rhifo yr
hoelion pres ynddo. Ond. rhoddodd y gorchwyl i
fyny, gau fod un ochr o'r pren wedi ei lenwi gan-
ddynt.
" Fy nhad," meddai Dafydd, "y mae yr hoelion
hyn yn dangos fy mod i yn fachgen drwg ac an-
ufudd iawn. Nid ydych yn haeddu y fath driniaeth
oddi wrthyf, am eich bod chwi a fy mam wedi ym-
ddwyn yn y modd mwyaf caruaidd tuag ataf. Ond
os gwnewch faddeu i mi am yr hyn sydd wedi myned
heibio, ymdrechaf yn y dyfodol i fod yn fachgen da,
ac ni chewch chwi na fy mam achos i achwyn arnaf."
" Y mae yn llawenydd o'r mwyaf genyf glywed y
geiriau hyn oddi wrthyt," meddai'r tad, " ac er mwyn
cael rhyw arwydd allanol i ddangos dy fod wedi di-
wygio, mi a dynaf un hoelen allan o'r pren bob tro y
bydd i ti ufuddhau i ni."
Bu Dafydd cystal a'i air ; yr oedd wedi diwygio
yn hollol, ac yr oedd yr hoelion yn dyfod allan yn
gyflym a lluosog.
Rai wythnosau ar ol hyn, galwodd y tad ar Dafydd
i ddyfod y drydedd waith i'r ardd. Pan safasant yn
awr o fiaen y pren, sylwasant fod yr hoelion wedi di-
nanu bob un. Ni ddywedodd Dafydd yr un gair,
tra yr oedd calon y tad yn llamu o lawenydd am fod
ei fab wedi cael y fath gyfnewidiad.
Wedi iddo sefyll am ychydig funudau mewn dull
myfyriol, dywedodd Dafydd, " Y mae yr hoelion wedi
myn'd, ond y mae eu hôl i'w gweled eto yn y pren."
LOO COSP DllOM.
Y uiae gweithredoedd drwg bob amser yn gadael
argraff ar eu hoi.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
achosi, to cause. haeddu. deserve.
aciiwyn, to complain. hoelen, a nail.
ALLANOL, outward, visible llamu, to leap, jump.
ae eu hol, after them. ll,uosog, numerous, many.
abgbaff, mark, impression. maddeu, to forgive.
CAEUAIDD, loving. myfyriol, thinking, reflective.
CUEO, to knock, to beat. OL, mark.
CYFNewidiad, change. pûlyn, a pole.
CYSTAL, as good. PEES, brass.
DIFLANU, to disappear. EHIFO, to reckon.
DrwYGio, to improve, reform. syllu, to gaze, to look hard at.
dyfodol, future. TEINIAETH, treatment.
effaith, effect. TYNU, draw out. extract.
GWEITHEEDOEDD, acts, deeds. YMDDWYN, to behave.
78.— Cosp drom.
DIGIODD dyn balch a chul ei feddvvl, yr hwn
oedd yn berchen llawer o dir yn un o siroedd
y Gogledd, wrth gurad tlawd. Yr oedd y curad yn
treulio ei oriau haniddenol i fyned o dŷ i dŷ yn y
plwyf i lanhau clociau.
Cymerodd y meistr tir fantais ar hyn i achw}rn
wrth Dr. Shipley, Esgob Llanelwy, fod y curad yn
dilyn masiiach yn y plwyf*. Danfonodd yr Esgob
lythyr at y curad yn dymuno arno i ymweled ag of
yn ddioed. Wedi iddo i'yned i'r Palas; gof'ynodd yr
Esgob iddo pa ham yr oedd yn dwyn gwarth ar yr
esgobaeth drwy ddilyn masnach a gweithio creft't.
Dywedodd y curad yn bur ostyngedig, ei fod yn
glanbau clociau er mwyn enill ychydig yn ychwaneg
i gynal ei wraig a'i blant, am fod ei gyflog mor
i'ychan.
V FFERMWR HAELIONUS. 101
" Ni wna hyn yna y tro i mi," meddai ei Ar-
glwyddiaeth, gan edrych arno yn llym, "mi a'ch
cospaf yn y fath fodd fel y gorfodir chwi i roddi eich
crefft dlawd i fyny."
Yna aeth yr Esgob allan o'r ystafell, gan adael y
curad i'w fyfyrdodau ei hun. Yn mhen chwarter
awr daeth ysgrifenydd yr Esgob i mewn, a rhoddodd
lythyr yn Haw y curad. Wedi iddo ei ddarllen, syn-
wyd ef gymaint fel na fedrai ddweud un gair.
Yr oedd y llythyr yn ei hyspysu fod ei Arglwydd-
iaeth yn rhoddi bywioliaefch eglwysig iddo, mewn
rhan arall o'r esgobaeth, yr hon oedd yn werth cant
a haiier o bunau yn íiynyddol.
GEIR-LECHRE3 (Vocabulary).
AEGLWYDDIAETH, Lordship. GOEFODI, to Compel.
balch, proud, üostyngedig, humble.
bywioliaeth, living. gwaeth, disgrace.
ceefft, trade. ma ntais, advantage.
cyflog, salary, wages. myfyedodau, thoughts, reflec-
tions.
cynal, to support. NI WNA Y TEO, it will not do.
digio, to be angry or vexed. palas, palace.
eglwysig, church. tlwyf, parish.
esgobaeth, bishopric. TEEUiio, to spend.
gogledd, north. ysgeifenydd, secretary.
79.— Y Ffermwr haelionus.
fj^LYNYDDOEDD yn ol yr oedd hen weinidog yn
W^ ^yw yn Nghaerdydd, yr hwn oedd enwog am
ei ddawn i gasglu arian at achosion da.
Un tro yr oedd wedi myned i bentref gwledig ar
daith gasglyddol, ac aeth cyfaill o'r lie gydag ei' at
dŷ ffermwr cyfocthog. Pan oeddent yn neshau at y
tŷ clywent sŵn mawr, a chan eu bod yn agos, yr
oedd y geiriau a leferid yn hawdd eu clywed.
102 V FFEBŴWR HAELIONUS.
Yr oedd y fibrin wr yn beio y forwyn, ac yn ei
thrin yn arw mewn geiriau llym am afradu tamaid o
ganwyll. Dywedodd y gweinidog wrth ei gyfaill,
" Y mae yn well i ni fyn'd' yn ol, y mae yn sicr na
chawn ddim yma, am foci y gẃr yn gwneud cymaint
ystŵr ynghylch cetyn (pwt) o ganwyll." Anogodd
ei gyfaill ef i fyn'd yn mlaen, gan fod y fiermwr a'i
wraig wedi eu gweled erbyn hyn.
Aethant i'r tŷ, ac wedi ychydig o siarad, hys-
pysodd y gweinidog ei neges. Wedi iddo orphen,
dywedodd y ffermwr wrtho, " Rhoddaf bum' punt
i chwi." Synodd y gweinidog at faint y rhôdd,
wrth feddwl am yr hyn a glywodd pan yn dyfod at
ytý.
Yna gofynodd y gweinidog iddo pa ham yr oedd
yn trin y forwyn raor arw ar eu dyfodiad i'r tŷ, ac
eto yn rhoddi mor haelionus iddo ef, yr hwn oedd
yn ddieithr iddo. Atebodd y ffermwr, " Oni bai fy
mod yn edrych ar ol y pethau bychain i rwystro pob
math o wastraff, ni fyddai genyf ddim i'w roddi i
chwi nag i neb arall."
Gofalwch am y ceiniogau, fe ofala y punoedd am
danynt eu hunain.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
achos, cause. llefaku, to speak.
AFEADU, to waste. llym, sharp.
anog, to urge. moewyn, servant girl, maid.
beio, to blame. PWT, short bit.
casglyddol, collecting. neshau, come near, approach
cetyn o ganwyll, bit of candle, oni bai, were it not.
candle end.
dawn, gift, talent. ehwysteo, to prevent.
dyfodiad, coming. TAITH, journey.
EEBYN HYN, by this time. TEIN, to scold.
gwasteaff, waste. YSTWE, noise.
haelionus, generous, liberal.
Y BACHGEN A'R Í.LYFFAINT.
103
80.— Y Bachgen a'r Llyffant.
UN prydnawn pan oedd yr hen Dduc o Welling-
ton yn rhodio yn y wlad, cly wai sŵn wylofain.
Wedi iddo chwilio ychydig, fe welodd fachgen boch-
goch, oddeutu deng mlwydd oed yn ymblygu dros
lyffant dôf oedd yn gorwedd ar y glaswellt. Yr oedd
LLYFFAINT.
y bachgen yn llefain (crio) fel pe bai ei galon fach ar
dori. ': Beth sydd arnat ti, fy machgen i ?" gofynodd
y Due iddo.
" Yr wyf yn gofidio o herwydd y llyffant," atebodd
y bachgen. " Bob boreu yr Avyf yn dwyn rhy vvbeth
104 Y OARODWR UFUDB.
idclo i'w fwyta, ond yfory byddaf yn myn'd i ysgol
yn mhell oddi yma ; nid oes neb a ddaw i ofalu am y
llyíFant pan fyddaf wedi ymadael, ac yr wyf yn ofni
y bydd ef farw, Syr."
" Paid â llefain (cr'ío), machgen i, fe ofala i fod y
llyffant yn cael digon i fwyta; ac mi a ddanfonaf
atat i'th hysbysu sut y mae arno," oedd ateb tyner
yr hen gadfridog.
A bu cystal a'i air ; danfonwyd llawer llythyr
i'r ysgol gan ysgrifenydd y Due, yn hysbysu fod y
llyffant yn fyw ac yn iach dan ofal un o weision y
Due.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
bochgoch, redcheeked. llyffant, frog.
cadfeidog, General (in the army, i khodio. walk.
dof, tame. tyner, kind, tender-
duc, Duke. wylofain, weeping.
glaswellt, grass. yfoey, to-morrow.
yn iach, well.
81.— Y Garddwr ufudd.
^JpR oedd hen foneddwr yn Neheudir Cymru yn
^^"^' hoff iawn o'i ardd ; ond yr oedd yn methu
cael garddwr i'w gweithio wrth ei fodd. Yr oedd
llawer o ddynion wedi bod yn ei wasanaeth o bryd i
bryd, ond nid oedd yr un o honynfc wedi rhoddi
boddlonrwydd idclo. Ar ol iddynt fod am ychydig
amser yn ei wasanaeth, nid oeddent yn trin yr
ardd nac yn ei chadw yn y dull a geisiai.
Pan hyspyswyd fod arno eisieu garddwr, daeth
Cymro o Sir Benfro i chwilio am y lie. Ar
ol holi y dyn i gael gweled pa faint oedd yn ei
Y MORWYB AR Y* GRATG. 105
wybod am arddwriaeth, cyflogodd y boneddwr ef.
Wedi iddo fod yno am wythnos daeth ei feistr ato
un boreu, a dywedodd wrtho, " Nid }rw y llwyni eirin
Mair sydd yn y rhestr acw yn tyfu yn dda : gwell i
chwi eu codi, a'u gosod â'u penau yn y ddaear a'u
gwreiddiau i fyny ; dichon y bydd iddynt dyfu lawn
cystal yn y ffordd hono."
Gwnaeth y garddwr yn ol gorchymyn ei feistr.
Dranoeth daeth y boneddwr i'r ardd yn ol ei arfer;
a phan welodd y llwyni yn sefyll ar eu penau, d}T-
wedodd wrth y garddwr am eu codi, a'u dodi yn y
ddaear fel yr oeddent ar y cyntaf. Yr oedd o'r di-
wedd wedi cael garddwr i wneud yr hyn a orchy-
mynai ; a bu yn ei wasanaeth am lawer o flynydd-
oedd.
GEIR-LECHRES Vocabulary).
boddlonrwydd, satisfaction. gwraidd, root.
o bryd i beyd, from time to time. hoff, fond of.
dichon, it may be, perhaps. llwyni, bushes.
dull, way, manner. rhestr, row.
eirin Mair, gooseberries. 8ns Benfro, Pembrokeshire.
garddwr, gardener. wrtii ei fodd, to please him.
garddwriaeth, gardening.
82.— Y Morwyr ar y Graig.
XTN noswaith ystormus drylliwyd Hong ar ben-
■■' rhyn ar lànau deheuol Lloegr. Tatìwyd tri
o'r morwyr i ochr craig ar y làn. Yno y buont yn
dal wrth y graig am beth arnser, ond teimlent nad
oeddent eto allan o berygl, am fod llanw y môr yn
codi yn uwch, uwch, ac 3m dechreu cuddio y fan yr
oeddent yn sefyll arno.
106 AUAETH DDIRWESTOL.
Ofnent rhag iddynt gael eu hysgubo i'r tònau cyn-
ddeiriog ar unrhyw foment. Ni allent ddringo yn
uwch i i'yny ar y creigiau sertli, felly gwnaethant
benderfyniad i neidio yn ol i'r môr, gan obeithio y
byddai i'r tònau eu taflu i fyny ar y làn mewn lie
rawy diogel.
Tra yr oeddent yn siarad a u gilydd, teimlodd un o
honynt ei droed yn llithro, ac i achub ei hun, gafael-
odd mewn planigyn oedd yn tyfu ar y graig. Trwy
oleuni mellten a fflachiodd ar y pryd, gwelodd ei fod
yn dal ysprigyn o ffenigl y môr (sampier,) 3^11 ei law.
Gwaeddodd allan, " Diolch i Dduw, fechgyn, yr
ydym yn ddiogel," gan ddangos i'w gyfeillion yr ys-
prigyn oedd yn ei law. " Gadewch i ni aros lie yr
ydym ; ni ddaw y môr drosom. Y mae y planhigyn
hwn, ffenigl y môr, yn t}Tfu bob amser ar làn y môr,
ond nid yw y dwfr hallt byth yn myn'd drosto"
Arosodd y dynion ar y graig hyd y boreu, pan y
gwaredwyd hwynt o'u perygl.
GEIR-LECHEES (Vocabulary).
dwfe hallt, salt water. moewyb, sailors.
ffenigl y MOE, samphire. pendeefyniad, resolution.
FFLACHio, to flash. penrhyn, cape.
öOBEiTHio, to hope. planhigyn, a plant.
GOLETTNI, light. SAÜPIER, samphire.
GWAEEDU. to save. TEIMLO, to feel.
llanw Y moe, tide. YSGUBO, to sweep.
LLITHEO, to Slip. YSPEIGYN, a twig.
83.— Araeth Ddirwestol.
TjTiN noson yr haf diweddaf, yr oedd areithiwr dir-
W westol yn anerch torf o bobl yn yr awyr agor-
ed. Wedi iddo orphen ei araeth, gofynodd dyn ieu-
ARAETÍI DDIRWESTOL. 107
anc ocdd yn bresenol am ganiatâd i ddweud ychydig
o eiriau yn mhellach ar yr un pwnc. C3^dsyniwyd
â'i gais ; yna cododd i fyny a dywedodd nad al!ai efe
weithio heb gwrw, a'i íbd ef wedi penderfynu yfecl
fel y bycldai yn weithiwr da trwy ei oes.
Achosodd yr araeth fèr hon gryn dipyn o chwer-
thin yn mhlith y dorf. Yna daeth hen ŵr penwyn
yn mlaen, a gofynodd i'r gynulleidfa i wrando ar yr
hyn oedd ganddo ef i'w ddweud.
" Yr wyf fi," meddai yr hen wr, " dros di i-ngain-a-
deg oed, ac yr wyf wecli gweithio yn galed ar byd fy
oes, fel y gwelwch oddi wrth îy nwylaw. Dywed-
odd y gŵr ieuanc a siaradodd o îy mlaen, os ydych
am weithio fod yn rhaicl i chwi yied. Y mae y sylw
yna yn hollol wir, fel y gwn i drwy brofiad.
" Yfwch, yna rhaid i chwi weithio. Pan oeddwn
yn ieuanc, yr oeddwn yn enill cyflog da, ac yn
gwario llawer ar yí'ed. Mewn canlyniad, ni chynil-
ais i ddim fel y byddai genyf rywbeth i fyw arno
pan yn hen.
" Felly, yn awr yn i'y henaint, yr wyf yn gorfod
gweithio yn galed er cael cynaliaeth i mi a'm gwraig.
Os ydych am weithio trwy eich bywyd, yfwch pan
yr ydych yn ieuainc."
Cafodd y geiriau hyn effaith fawr ar y bobl.
GEIK-LECHRES (Vocabulary).
aneech, to address. gwaeio, to spend.
aeaeth, speech. oweithiwe, a workman.
aeeithiwe, speaker, lecturer. OES, life.
awye agoeed, open air. penwyn, white-haired.
bye, BEE, short. peofiad, experience.
cwew, beer, ale. pwnc, subject.
CYNULUELDFA, congregation. sylw, observation, remai
BIEWESTOL, tempei-ance.
10S
YR ASVN A R AFALAU.
84. — Yr Asyn a'r Afalau.
PAN oeddwn yn llanc yn yr ysgol, aethuin un-
waith i dreulio gwyliau yr hâf at fy ewythr
yn y wlad. Yr oedd gan fy ewythr asyn lied gyf-
rwys, yr hwn oedd yn hoff iawn o afalau.
\
ù\a\'S^
Un prydnawn yr oeddwn i a fy nghefnder wedi
llenwi ein pocedau ag afalau, ac yr oeddera yn sefyll
ar lecyn agored heb fod yn mhell oddi wrth y tŷ yn
eu bwyta. Ger Haw i ni yr oedd y gwartheg a'r
asyn yn pori. Pan welodd yr asyn fod afalau gen-
ym, daeth tuag atom, a safodd o'n blaenau.
Cynygiodd fy nghefnder afal iddo, ond pan estyn-
odd yr anifail ei ben i'w gymeryd, tynodd y bachgen
ei law yn ol. Gwnaeth hyny bedair gwaith yn ol-
Y TFWYSOG DIRWESTOL. 109
ynol. Dywedais vvrtho am beidio â thwyllo y cread-
ur yn y dull hwnw, ond yn hytrach i roddi yr afal
iddo, wedi iddo ei siomi gynifer o weithiau.
Pan y gwnacth hyny y pumed tro, rhedodd yr
asyn ato, a gafaelodd yn ei benelin. Gwaeddodd iy
nghefnder gan y poen, a golly ngodd yr afal o'i law.
Pan welodd y creadur cyfrwys fod yr afal ar lawr,
gollyngodd ei afael, ac wedi iddo godi y ffrwyth
rhedodcl ymaitli.
Nis gallaswn lai na chwerthin wrth weled y cyf-
rwysder a ddangosodd yr anifail i gael meddiant o'r
afal. Ni chafodd fy nghefnder lawer o niwed, a gof-
alodd wed'yn rhag poeni yr asyn.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
asyn, ass, donkey. meddiant, possession.
Cefndee, cousin. yn OLYNOL, in succession.
CYEEWYSDEE, cunning. PENELIN, elbow.
dull, manner, way. poeni, to cause pain, to tease.
EWYTHE, uncle. POEI, to graze.
GWAETHEG, cattle. siomi, to disappoint.
YN hyteach, rather. TEEULio, to spend.
llanc, youth. twyllo, to deceive.
LLECYN agoeed, open space.
85. — Y Tywysog Dirwestol.
fAB oedd Cyrus i frenin Persia ; a phan oedd
ffli| yn llanc bach deg oed, gwahoddwyd ef gan ei
daid (ei dad-cu), yr hwn oedd yn frenin Media i yin-
weled ag ef. Yn mhen ychydig ddyddiau wedi i Cyrus
gyrhaedd Uýs Media, gwnaed gwledd fawr, a gwa-
hoddwyd iddi brif dywysogion. pendefigion a swydd-
ogion y wlad.
Yn ystod y wledd yfwyd cryn lawer o win o bob
110
V TYWYSOG
math, a cliyn i'r wledcl ddiweddu, yr oedd rhai o'r
gwahoddedigion wedi meddwi. Cododd terfysg yn
mhlith y meddwon, a chaf'wyd cryn drafferth i ad-
feru heddwch yn y lie. Xid oedd Cyrus bach wedi
gweled y fath olygfa o'r blaen, am fod meddwdod yn
anadnabyddus yn mhlith y Persiaid.
Dranoeth ar ol y wledd, pan oedd Cyrus yn sefyll
o flaen yr orsedd, gorchymynodd ei daid (tad-cu)
iddo ddwyn ato gwpanaid o win. Wedi iddo ddych-
welyd â'r gwîn, plygodd yn foesgar o flaen y brenin,
ac estynodd y cwpan i'w law.
Gwenodd y brenin ar ei ŵyr bach, a dywedodd,
" Yr ydych wedi anghofio un peth pwysig, fy mach-
gen anwyl ; y mae yn ddyledswydd ar y gwas sydd
yn estyn y cwpan i brofi y gwin ynddo cyn ei roddi
yn Haw y brenin. Prof wch ef yn gyntaf."
" Yr wyf yn ofni gwneud hyny," meddai Cyrus.
gan edrych i fyny i wyneb ei daid (tad-cu), " y mae
rhywbeth ynddo sydd yn efleithio ar ben pwy bynag
a ŷf o hono. Gwelsom hyny yma ddoe, pan grëwyd
cynhwrf mawr gan y rhai oedd wedi yfed gwîn."
Cafodd eiriau y tywysog bach eff'aith fawr ar y
brenin a'i swyddogion.
GEIR-LECHRES (Vocabulary.
adfeeu, to restore.
ANADNABYDDUS, unknown.
BEENIN. king.
CWPANAID, CUpflll.
cynhwbf, disturbance, noi
diweddu, to end.
DYLEDSWYDD, duty.
üOESEDD, throne.
gwahodd, to invite.
GWAIIODDEDIGION. guests.
gwenu, to smile.
GWLEDl'. n fe ist.
Gvvyneb, face.
heddwch, peace.
math, kind.
jieddw-dod, drunkenness.
I'ENDefigion, lords, nobles.
l'KOFi, to taste.
pwysig, important,
TAD-CU > „randfather.
TAID, I ~
TEEFYSG, disturbance.
TYWYSOG, prince.
WYE, grandson.
Y BACHGEN MUD. Ill
86,— Y Bachgen Mud.
CW*R oedd gan Croesus, brenin Lydia, fab yr hwn
© oedd yn fud. Avferwyd pob moddion a ellid
eu dychmygu gan feddygon ac ereill er symud yr
hyn oedd yn rhwystro y bachgen i siarad, ond meth-
iant fu y cwbl.
Pan oedd y llanc yn bedair-ar-ddeg oed, gwnaed
ymosodiad ar Sardis, prif ddinas Lydia, gan y Pers-
iaid, ac o'r diwedd cymerwyd hi drwy ruthr ofnad-
\vy. Rhedodd un o filwyr Persia i mewn i lýs y
brenin gyda chlcddyf noeth yn ei law, ac wedi iddo
gyrhaedd yr ystafell frenhinol, dechreuodd yniosod
ar y brenin.
Yr oedd y bachgen mud yn bresenol, a phan wel-
odd fod bywyd ei dad mewn perygl, cafodd y fath
ddychryn fel y rhyddhawyd llinynau ei dafod, a
gwaeddodd allau yn gyffrous iawn : — " O filwr, hwn
yw Croesus y brenin ; fy nhad ydy w ; paid a'i ladd ;
arbed ei fywyd." Wrth glywed y geiriau hyn, dod-
odd y milwr ei gleddyf yn y wain, ac arweiniodd
Croesus yn garcharor at frenin Persia.
Ni chollodd y llanc tra y bu byw y gallu i siarad
a ddaeth iddo mewn ffordd mor hynod a rhyfeddol.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
aefekwyd, was used, were used. meddyg. doctor.
beexhinol. royal. METHIAnt, failure.
bywyd, life. moddion, meaus.
cabchaeoe, prisoner. noeth, naked.
cleddyf, sword. OFNADWY, dreadful, furious.
CYFFEOUS, excited. peie-ddinas, chief town, capital.
dychmygu, to think of. EiruTHE, a rush, attack.
dycheyn, fear, fright. ehyddhau, to set free.
gwain, sheath. symud, to move.
llixynau. strings. tafod, tongue.
LLYS, court. YMOSODIAD, an attack.
112 MOESGAEWCH Y SPARTIAID
87. — Moesgarwch y Spartiaid.
YN yr hen amseroedd pan oedd gvvlad Groeg yn
ei bri, digwyddodd i hen ŵr fyned i gyfarfod
cyhoeddus yn Athens, ond methodd gael un eistedclle
wag yno. Sylwodd rhai dynion ieuainc ar ei ddyr-
yswch, a gwnaethant amnaid arno i ddyfod yn mlaen
atynt hwy. Pan gyrhaeddodd yr hen ŵr i'r fan, nid
oedd ganddynt le iddo, ac ni wnaethant un ymdrech
i geisio lie iddo chwaith. Gorfu i'r hen ŵr gerdded
yn mlaen o rês i rês, tra yr oedd yr holl gynulleidfa
yn chwerthin yn galonog wrth weled nad allai gael
lie i eistedd.
Yr oedd yn bresenol yn y cyfarfod ddieithriaid o
Sparta, dinas enwog yn ngwlad Groeg; ac i'r ymwel-
wyr hyn yr oedd rhai o'r seddau goreu wedi eu neill-
duo. Cerddodd yr hen ŵr yn ei flaen nes iddo gyr-
haedd y rhan hono o'r adeilad lie yr oedd y dieithr-
iaid yn eistedd. Ar ei ddyfodiad yno cododd y
Spartiaid fel un gŵr, a chyda'r parch niwyaf der-
byniasant ef i'w plith, a rhoddasant iddo yr eisteddle
oreu oedd ganddynt.
Parodd hyn i'r Atheniaid weled eu bod wedi ym-
ddwyn yn hynod anfoesgar tuag at yr henafgwr.
Yna rhoddodd y dorf fawr iloedd o gymeradwyaeth
i'r Spartiaid. Wedi cael tawelwch, cododd yr hen ŵr
i fyny a dywedodd mewn Uais uchel a glywid trwy
yr holl adeilad, " Y mae yr Atheniaid yn deall moes-
au da, ond y mae y Spartiaid yn eu hymari'er."
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
adeilad, building. bei, glory.
amnaid, a nod, a sign. cyhoeddus, public.
amseroedd, times. DiEiTHRiAiD, strangers.
AM'Oi-i iOAB, unmannerly, rude, dyryswch, confusion.
ATHENIAID, Athenians. EISTEDDLE, scat.
ALECSANDER FAWE AÌ FILWYR. 11:
OOEFU i'r hen we, the old man moesgarwch, politeness.
was obliged (compelled.)
yn galonog, heartily. neillduo, set apart.
gavlad geoeg, Greece. ehes, row.
henafgwe, old man. spartiaid, Spartans.
MOESAU da, good manners. ymabfeb, practice.
88.— Alexander Fawr a'i Filwyr.
YN ystod taith hir a phoenus trwy wlad boeth,
dioddefodd Alexander Fawr a'i fyddin lawer
oddi wrth syclied. Daofonwyd milwyr cryfion allan i
chwilio am ddwfr. Wedi iddynt gerdded am lawer
0 oriau, daethant at ffynon fechan yn tarddu allan o
graig.
Llanwodd un o'r milwyr ei helm â dwfr, a dyg-
odd ef at y brenin i'w ddisychedu. Dangosodd y
brenin y dwfr i'w filwyr i'w calonogi ar eu taith
flinderus, ac fel arwydd iddynt fod dwfr yn awr o
fewn eu cyrhaedd.
Yna yn lie yfed y dwfr o'r helm, tafiodd ef i'r
ddaear o flaen llygaid ei holl filwyi*. Rhoddodd y
fyddin floedd fawr o orfoledd, pan welsant hunan-
ymwadiad eu brenin, ac nid oedd yr un o honynt ar
01 hyn yn meddwl am ei syched. Dywedasant wrth
y brenin y cawsai eu harwain lie y mynai, a'u bod
yn foddlawn i'w ddilyn i'r gwledydd mwyaf pellenig
ar wyneb y ddaear.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
aewydd, mark. gwledydd, countries.
BLOEDD, shout.
calonogi, encourage. hunan-ymwadiad, self-denial.
dioddefodd, suffered. pellenig, distant.
disychedu, to quench thirst. poenus, painful.
FFYNON, fountain, well. syched. thirst.
dOEFOLEDD, rejoicing.
n
Ill
l'R ATHRONYDD All GORON AUR.
89.— Yr Athronydd a'r Goron Aur.
I") HODDODD Hiero, brenin Syracus, bwysau
■v mawr o aur i ôf i wneud coron iddo. Wedi ei
chael,drwg-dyb-
iodd y brenin
nad oedd y gôf
wedi gwneud y
goron o aur pur
yn ol ei orchy-
myn, ond fod
m e t e 1 1 1 a i
g werthf awr,
megis arian,
wedi ei ddodi
ynddi.
Aeth y brenin
at Archimedes,
yr hwn oedd yn
enwog am ei
wybodaeth o
athroniaeth nat-
uriol, a cheisiodd ganddo chwilio i mewn i'r peth, er
gweled a oedd unrhyw dwyll wedi ei wneud.
Er i'r athronydd droi y peth drosodd yn ei feddwl
am rai dyddiau, methodd ddarganfod dim a daflai
oleuni ar y dirgelwch. Un diwrnod pan oedd yn
ymdrochi yn y baddonau cyhoeddus, sylwodd fod ei
govph yn symud pwysau neillduol o ddwfr, ac oddi
wrth hyn gwelodd y gallai wrth gyfrif yn fanwl gael
allan y dirgelwch.
Cymaint oedd ei orfoledd wedi iddo wneud y dar-
ganfyddiad hwn, fel yr anghofiodd wisgo am dano yr
oil o'i ddillad. a rhedodd allan i'r ffordd yn haner
RENIN SYRA.CITS.
PKRLAU Y FONEDDIGES. 115
noeth. Dangosodd Archimedes fod y gôf wedi twyllo
y brenin, a chospwyd y drwg-weithredwr am ei
drosedd.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
ATHEONIAETH. philosophy. metel, metal.
ATHEONYDD, philosopher. natueiol. natural.
BADDONATT, baths. noeth, naked.
coeon, a crown. ptje, pure.
cyfeif, to reckon. pwysau, weights.
daeganfod. to discover. symttd, move.
daeganfyddiad, a discovery. teosedd, crime, transgression.
dewgdyeiodd, suspected. twtll, deceit, fraud.
dewg-weitheedwe, evil-doer. ymdeochi, to bathe one's self.
90. — Perlau y Foneddiges.
¥R oedd Cornelia yn foneddiges enwog yn byw
yn Rhufain, pan oedd y ddinas hono yn ei
gogoniant. Yr oedd gan Cornelia ddau fab, a rhodd-
odd iddynt 3a' addysg oreu a ellid ei gael yn y dydd-
iau hyny er eu cyfaddasu i wasanaethu eu gwlad.
Gwariodd ar addysg ei meibion yr arian a roddid
iddi gan ei gŵr i brynu dillad costus a gemau
gwerthfawr iddi ei hun.
Un prydnawn ymwelwyd â Choi-nelia gan fonedd-
iges oedd yn wraig i un o brif ddinasyddion Rhufain.
Yr oedd hon wedi ei gwisgo yn ardderchog mewn
dillad gwych, gyda llawer o berlau gwerthfawr. Ar
ol eu dangos, gofynodd y foneddiges i Cornelia am
ddwyn ei pherlau hi i'r golwg i'w cydmaru a'u
gilydd. Yn lie rhoddi ateb uniongyrchol, trôdd
Cornelia yr ymddiddan yn ddeheuig iawn at ryw-
beth arall.
Pan ddaeth ei dau fab i'r tŷ o'r ysgolion cyhoedd-
us, galwodd Cornelia arnynt i ddyfod yn mlaen i
gyfarch e? hymwelydd. Wedi iddynt gyrhaedd yr
ll(î LLADD GELYN.
ystafell, dywedodd Cornelia wrth ei hymwelydd, gan
gyfeirio at ei meibion, <: Dyrna fy mherlau i, a'r
gemau mwyaf costus sydd yn fy meddiant."
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
cydmaeu, compare. gogoniant, glory.
CYFADDASU, to make fit, suitable gwabio, to spend.
for.
cyfaech, to salute, address. GWYCH, grand, fine.
cyfeieio, to point. peelau, pearls.
dinesydd, citizen. tjniongyechol, dii-eet.
yn nriEHEUio, cleverly. ymwelydd, visitor.
91.— Lladd Gelyn.
ij^EDI i'r Normaniaid oresgyn Lloegr, daeth
lliaws o lionynt i yraosod ar y Cymry yn y
Deheudir. Un o'r cyntaf i ddioddef oddi wrth ym-
osodiad y Normaniaid oedd hen dywysog Cymreig,
yr hwn oedd yn berchen tiroedd eang yn Morganwg.
Gyrwyd ef a'i ganlynwyr o'r gwastadedd ffrwyth-
lawn, a gorfu iddynt fyw yn mhlith y mynyddoedd.
Tua dwy flynedd wedi cyflawni y camwri hwn,
aeth y traws-feddianydd Normanaidd gyda llawer
o'i weision i hela. Wedi iddynt gyrhaedd coedwig
fawr ar y ffordd i'r mynyddoedd, gwasgarwyd hwynt
oddi wrth eu gilydd, a gadawyd yr arglwydd Nor-
manaidd heb neb yn ei ganlyn. Pan yn ceisio cael
hyd i'r ffordd, digwyddodd i'w getfyl lithro, a syrth-
iodd yntau i'r llawr. Cafodd ei anafu mor drwm fel
nad allai godi,
Wedi icldo orwedd yn y cyflwr hwn yn hollol ddi-
amddiffyn am rai oriau, clywai sŵn lleisiau dynion
yn siarad. Gobeithiai ar y cyntaf mai ei weision
ei bun oedd ynn yn chwilio am dano. Pan ddaeth-
LLADD GELYN. 11 7
ant yn nes, trôdd ei ben i geisio cael golwg arnynt,
ac er ei ddychryn canfu oddi wrth eu gwisg mai
Cymry oeddent. Gan eu bod yn elynion i'w gilydd,
meddyliodd fod ei awr olaf wedi dyfod, ac y byddai
iddynt ei ladd cyn gynted ag yr adnabyddent ef.
Yr hen dywysog Cymreig a'i ganlynwyr oedd yno.
Adnabyddodd y Cymro y dyn oedd wedi gwneud
cymaint o gam âg ef, a gwelodd ei fod trwy gyfarfod
â damwain yn hollol yn ei law.
Gorchymynodd y tywysog i'w weision godi y Nor-
man i fyny yn ofalus, a'i ddwyn i'w breswylfod ef
yn y pentref Cymreig. Cyrchwyd meddyg ato, yr
hwn a gafodd ei fod wedi tori ei goes. Gofalwyd am
dano yn y modd mwyaf caredig, ac wedi iddo gwbl
iachau, cafodd ddychwelyd i'w gartref.
Cynyrchwyd y fath deimlad o ddiolchgarwch yn
nghalon y Norman drwy ymddygiad tyner a char-
edig y Cymro tuag ato, fel y rhoddodd i fyny i'r hen
dywysog yr holl diroedd a drawsfeddianwyd ganddo,
a bu fyw y gweddill o'i oes mewn heddwch a r Cymry.
" Os dy elyn a newyna, portha ef."
" Gorchfyga di ddrygioni trwy ddaioni."
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
ANAFU, to iuj lire. goeesgyn, conquer.
AEGLWYDD, lord. GWASGAEWYD, wore separated.
CAM, CAMWEI, wrong. GWASTADEDD, plains.
Canlynwye. followers. hbla, to hunt.
coedwig, wood, forest. llitheo, to slip.
CYNYECHU, produce, cause. meddyg, a doctor.
cyechu, to fetch. newynu, to hunger.
damwain, accident. normaniaid, Normans.
diamddiffyn, defenceless. poktui, to feed.
diolchgaewch, thankfulness. teimlad, feeling.
FFEWYT1ILAWN, fruitful, fertile
118 SYR DAFYDD GAM.
92.— Syr Dafydd Gam.
YN nheyrnasiad y brenin Harri V., yr oedd rhy-
fel rhwng y Saeson a'r Ffrancod. Cyn yra-
ladd brwydr fawr Agincourt, anfonwyd Cymro o'r
enw Dafydd Gam, yr hwn oedd yn swyddog jai y
fyddin Seisnig, i edrych i sefyllfa y gelynion.
Gwelodd Dafydd Gam fod y Ffrancod yn llawer
lliosocach na'r Saeson ; a sylvvodd hefyd nad oedd
fawr drefn ar y fyddin Ffrengig Ar ei ddychwel-
iad, dywedodd wrth y brenin a'i svvyddogion, " Y
mae yna ddigon o Ffrancod i'w lladd, digon i'w cym-
eryd yn garcharorion, a digon i redeg ymaith."
Boddlonwyd y brenin yn fawr gan atebiad calon-
ogol y Cymro; ac am ei wrhydri yn y frvvydr dra-
noeth, gwnaeth y brenin ef yn farchog.
GEIR-LECHRES ( Vocabulary).
bewyde. battle. marchog, a knight.
cabcharoe, prisoner. sefyllfa, state.
dychweliad, return. teyenasiad, reign.
gwehydei, bravery. teefn, order.
lliosocach, moi-e numerous.
93.— Dienyddiad Arglwydd Russell.
FAN oedd Arglwydd Russell, yr hwn a gollodd ei
ben yn nheyrnasiad Siarl yr Ail, ar gael ei ddi-
enyddio, efe a dynodd allan ei oriawr, ac a'i hestyn-
odd i'r ofl'eiriad a weinyddai iddo ar yr adeg alarus
hono.
Dywedodd wrtho, " Dyna, Syr, yr hyn a ddengys
am.se>', gwneAvch ddefnydd o honi. Nid oes arnaf ei
heisieu mwyach, oblegid yr wyf yn myned i dra-
gwyddoldeb."
LLUN Y BRENIN. 119
GEIE-LECHRES (Vocabulary).
adeo, time, occasion. galaetjs, mournful, sad.
amske, time. gweinyddu, perform the service
defnydd, use. oeiawe, a watch.
dengys, will show. siael ye ail. Charles II.
dienyddio, to execute. teagwyddoldeb, eternity.
94.— Llun y Brenin.
YR oeclcl Frederic yr Ail, brenin Prwsia, yn hofF
iawn o chwareu troion ysmala. Un diwrnod
anrhegodd un o foneddwyr ei lŷs â blwch hardd
gyda llun pen asyn tu fewn i'r cauad. Dranoeth
meddyliodd y brenin gael tipyn o ddigrifwch gyda'r
boneddwr, a dechreuodd ymddiddan ag ef yn gy-
hoeddus yn y llŷs yn nghylch yr anrheg a roddodd
iddo y diwrnod blaenorol.
Yr oedd chwaer y brenin yn bresenol, a gofynodd
i'r boneddwr i ddangos iddi yr anrheg. Wedi iddi
gael y blwch yn ei Haw, agoroddef, a syllodd yn fan-
wl ar yr hyn oedd tu fewn i'r cauad. Yna dywed-
odd, " Dyma ddarlun tlws, ac mor debyg ydyw i
chwi, fy mrawd. Hwn yw y darlun goreu o honoch
a welais erioed."
Gwridodd y brenin, ac nid oedd 3m gwybod pa
atebiad i'w roddi i'r dywysoges. Trosglwyddwyd y
blwch o law i law, ac yr oedd pob un yn canmol y
darlun. Nid oedd y brenin yn gwybod yn iawn pa
beth i'w wneud, am ei fod yn tybied fod pawb yn ei
wawdio.
O'r diwedd estynwyd y blwch i'r brenin, a mawr oedd
ei ryfeddod pan welodd fod ei km ei hun wedi osod yn
nghauad y blwch gan y boneddwr yn lie llun y pen
asyn. Nis gallai y brenin lai na chwerthin yn galon-
120 Y MEDDYG A'R INDIAID.
og wrth weled fod gweithred foesgar y boneddwr
wedi peri iddo wneud y fath gamgymeriad.
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
ANEHBGU, to reward. gweido, to blush, to redden.
atebiad, answer. llys, a court.
cahgymebiad, mistake. stllo, to look hard at.
canmol, to praise. tebyg, like.
cauad, a cover. tlws, beautiful.
DAELTTN, a picture. TEOSGLWYDDO, to pass On.
digeifwch, amusement, fun. TYWYSOGES, princess.
OWEITHEED, act. TSMALA, funny, droll.
GWawdio, to laugh at, to make
fun of.
95.— Y Meddyg a'r Indiaid.
*N y ganrif ddiweddaf bu rhyfel am rai blynydd-
au rhwng y Saeson a'r Indiaid Cochion yn
America. Mewn un frwydr cymerwyd meddyg oedd
gyda'r fyddin Seisnig yn garcharor gan yr Indiaid.
Yr oedd y meddyg yn deall iaith y brodorion, ac yn
mhen ychydig oriau wedi iddo syrthio i'w dwylaw,
clybu hwynt yn nodi rhai o'u nifer i flingo croen ei
ben.
" A ydych chwi yn bwriadu £y mlingo i ?" meddai
mewn llais cryf fel taran, " dewch yn mlaen yn awr,
a gwnewch hyny, os meiddiwch. Os cyffyrdda un o
honoch â mi i'm niweidio, bydd yr Yspryd mawr
sydd yn gwylio drosof yn sicr o gospi yr adyn
hwnw."
Wedi iddo ddywedyd hyn, tynodd y meddyg ei
wallt gosod (wig) oddi ar ei ben. Wrth weled pen
moel y dyn gwỳn dychrynodd yr Indiaid yn fawr,
am fod gwisgo gwallt gosod yn bcth hollol anadna-
byddus yn eu plith.
CYMWYNAS I SWYDDOG TLA WD. 121
Yr oedd eu dychryn yn fwy fyth, pan ddywelodd,
" Yr wyf yn medru eich llosgi yn Uudw â gwfes yr
haul, yr hwn a ddygaf i lawr arnoch." Yna tynodd
wydr bychan o'i logell, a chan afaelyd j^n Haw Indiacl
ieuanc, daliodd hi dan y gwydr, tra yr oedd pelydrau
yr haul yn disgyn ami.
Yr oedd y gwres a achosid gan y gwydr yn peri
poen mor annioddefol i'r anwariad ieuanc, fel y
gwaeddodd allan fod ei law yn myned ar dân. With
weled fod eu carcharor yn ddyn o allu gwyrthiol yn
eu tyb hwy, penderfynodd y penaethiaid ei ollwng
yn rhydd, ac arweiniwyd ef yn ol yn ddiogel at y
fyddin Seisnig.
GEIR-LECHRES ( Vocabulary).
achosi, to cause. gwbes, heat.
adtn, wretch, bad man. gwylio, to watch.
anadnabyddus, unknown. gwybthiol, miraculous.
annioddefol, unbearable. iaith, language.
anwaeiad, a savage. indiaid, Indians.
blingo, to flay, to pluck oft the llogell, pocket,
skin.
BLINGO CEOEN PEN, to scalp. LLUDW, ASHES.
beodoeion, natives. OS meiddiwch, if you dare.
bweiadu, to intend. moel, bald.
caneif, a century, a hundred years, pelydeau, rays.
CYFFWEDD, to touch. PENAETHIAID, chiefs.
DEALL, understand. taean, clap of thunder.
GALLTT, power. tyb, opinion.
gwallt gosod, false hair, wig. yspeyd, spirit.
96.— Cymwynas i Swyddog Tlawd.
TfN diwrnod aeth swyddog i balas Joseph, Yniher-
%J) awdwr Awstria, i ofyn am gymhorth iddo ef
a'i deulu am eu bod mewn tlodi mawr. Yr oedd yr
Ymherawdwr yn adwaen y swyddog yn dda, ac yr
oedd yn gwybod ei fod wedi gwasanaethu yn ffydd-
lawn pan yn y fyddin.
122 PRYDLONDEB.
" Niii oes genyf," meddai ei Fawrhydi, "ond ugain
sofren (penadur) yn fy mhoced, dyma nhw i chwi.''
" Y mae hyny yn ormod o lawer," meddai un o weis-
ion y llŷs mewn llais isel, " byddai ugain swllt yn
llawn digon iddo."
Clywodd yr Ymerawdwr y geiriau, er eu bod wedi
eu llefaru mewn ton isel ; trôdd at y gwas, a gofyn-
odd, " A oes cymaint a hyny o arian genych ?" " Oes,
Syr," atebodd y gwas, ac wedi iddo eu tynu o'i logell,
rhoddodd hwynt yn Haw yr Ymherawdwr.
Wedi iddo eu cael, dododd hwynt at yr ugain
sofren, ac yna rhoddodd y cwbl yn Haw y swyddog
tlawd, a dywedodd, " Diolchwch i fy ngwas sydd yn
dewis uno gyda mi yn y gwaith da o'ch cynorthwyo
chwi a'ch teulu yn eich tlodi."
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
ADWAEN, to know. CYNORTHWYO, to help.
cwbl, all, the whole. sofren, a sovereign (coin.)
CYMHORTH, help. UNO, to join.
CYMWYNAS, kindness, kind act. ymherawdwr. Emperor.
97.— Prydlondeb.
GWAHODDODD yr Ymherawdwr Napoleon
Bonaparte ei swyddogion milwrol i giniawa
gydag ef un prydnawn am chwech o'r gloch. Yr
oedd y swyddogion ychydig amser yn rhy hwyr yn
dyfod i'r wledd.
Eisteddodd yr Ymherawdwr with y bwrdd cyn
gynted ag y tarawodd y cloc chwech. Yr oedd yn
fwytawr buan, ac anaml yr eisteddai wrth y bwrdd
uwch law deng munud.
BONAPARTE a'u MILWR. 123
Wedi iddo orphen daeth y swyddogion i'r ystafell,
cyfododcl yntau i'w derbyn, gan ddywedyd — " Fon-
eddigion, y mae y ciniaw yn awr drosodd, ac ni awn
yn mlaen at ein gorchwyl yn ddioed." Felly bu
raid iddynt eistedd i ystyricd rhyw ryfelgyrch gyda
chyllaon gwâg.
GEIR-LECHRE5 (Vocabulary).
anaml, not often, seldom. gwahodd, to invite.
buan, last. MILWEOL, military.
bwytawk, eater. peyblondeb, in time, punctu-
ality.
ciniawa, to dine. peydnawn, afternoon.
CYiLA, cyllaon, stomach, stom- ehyfelgyech, a campaign.
achs.
QOEPHEN, to finish. taeawodd, struck.
98.— Bonaparte a'r Milwr.
ll^^R ol enill brwydr Areola, cerddodd Bonaparte
Jy^||i oddi amgylch i'r gwersyll yn y nos, i edrych
a oedd y milwyr oeddent yn gwylio yn cyflawni eu
dyledswydd yn briodol.
Pan ddaeth at uu man, cafodd y gwyliwr yn
cysgu. Cododd ei ddryll heb ddeffro y dyn, ac yna
cerddodd yn ol a blaen ar y llwybr gosodedig am
beth amser. O'r diwedd deffrôdd y milwr, a mawr
oedd ei ddychryn pan welodd y cadfridog yn sefyll
fel gwyliwr yn ei le.
Gwaeddodd allan mewn llais oedd yn dangos yr
ofn mwyaf, " O, Syr, y mae hi ar ben arnaf." " Paid
âg ofni, fy nghyfaill," atebodd y cadfridog, "ar ol
ymladd mewn brwydr fel heddyw, yr wyt, mi wn,
wedi blino yn fawr ; ac y mae dyn gwrol fel tydi yn
haeddu bwrw dy rlino a chysgn, ond y tro nesaf
124 Y MILGI FFYDDLAWN.
«lewis amser a lie mwy priodol i wneud hyny nag a
wnêst ti heno."
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
bwrw dy flino, rest yourself. gweesyll, camp.
dkyll, gun, rifle. gwyliwe, watchman, sentry.
DYLEDSWYDD, duty. LLWYBB, path.
ENILL, to gain. ODDI AMGYLCH I, round.
gosodedio. fixed, marked. yn ol a blaen, backwards and
forwards.
99.— Y Milgi ffyddlawn.
(O'r hen Gymraeg.)
pjft^R oedd gŵr gynt yn byw yn Abergarfan ag
P3^ id do wraig ac un mab, ei unig blentyn, yn
faban yn ei gawell. Myned a wnaeth y wraig i'r
eglwys i addoli ; y gŵr a glywai lafar bytheiaid yn
ymlid carw ar ei dir. " Mi a áf i gyfarfod â'r cŵn,"
eb efe, " fel y caffwyf y rhan o'r carw sydd i mi am
fy mod yn arglwydd y tir."
Myned a wnaeth, a gadael ei blentyn yn y cawell
yn cysgu, a'i filgi yn gorwedd ger Haw iddo. Tra y
bu y gŵr oddi yno, dyfod a wnaeth cenaw blaidd i'r
tŷ, ac a fynai ladd y plentyn a'i fwyta. Yna y mil-
gi a ymladdodd yn galed ar blaidd, ac a'i lladdodd
wedi hir ymdrin, a chael ei glwyfo yn friwedig ; ac
yn hyny o ymdrech troi a wnaeth y cawell wyneb i
waered.
Pan ddaeth y gŵr yn ol i'r tŷ, y milgi a gyfododd
yn waedlyd i roesawu ei feistr, gan siglo (ysgwyd) ei
gynffon a'i ben arno yn garedig. Ond y gŵr gan
weled gwaed ar y milgi, ac yn llynwyn ar y 11a wr, a
i'eddyliodd i'r milgi ladd ei unig blentyn ; ac yn wỳn
CODI YN FORE. 125
o lid ac arahwyll, gwân (trywanu) y inilgi â'i gleddyf
a wnaeth, a'i ladd.
Gwedi hyny wrth droi'r cawell i fyny, gwelai'r
plentyn yn fyw ac yn iach diniwed, a ger Haw iddo
y blaidd yn farw, a'r inilgi yn friwedig gan ddanedd
y blaidd. Ac edifar bu gan y gŵr ei weithred
ainlvwyll.
GEIS-LECHRES (Vocabulary).
addoli, to worship. gwaedlyd, covered with blood.
amhwyll, thoughtlessness, rash- gwan, to pierce.
ne9s.
blaidd, wolf. gwyneb I waered, face down-
ward, upside down.
briwedig, wounded. llafar, noise, voice, bark.
bytheiaid, hounds. LLID, anger.
caew, deer. llynwyn, in pools, puddles.
cawell, cradle. milgi, grey-hound.
cenaw blaidd, young wolf,wolf's siglo, to shake.
cub.
CLWYFO, to wound. trywanu, to pierce.
CBOESAWtr, to welcome. ymdrin, to contend, fight.
di-niwed, uninjured. YMLID, to follow, pursue.
edifar, sorry for, repent. ysgwyd, to shake.
FFYDDLAWN, faithful.
100.— Codi yn fore.
\YWEDODD un o awduron enwocaf Lloegr am
y modd y dysgodd godi yn fore.
" Pan yn ieuanc, yr oeddwn yn hoíf iawn o gysgu
yn hir yn y boreu ; yr oedd hyn yn fy yspeilio o lawer
o amser ; ond Joseph fy ngwas a'm cynorthwyodd i
orchfygn y gwendid hwn.
" Addewais rocldi coron i Joseph bob boreu y
gwnai i mi godi erbyn chwech. Y boreu nesaf
Joseph a'm defFrodd, ond methodd Avneud i mi godi.
120 CODI YN PORE.
Dranoeth ni bu yn fwy llwyddianus, a chanol dydd
gorfu i mi gyfaddef fy mod yn treulio fy amser yn
ofer.
" Dywedai.s wrtho nad oedd yn deall y ffordd i
weithredu ; y dylai feddwl am fy addewid, a pheidio
â sylwi ar fy mygythion.
" Y diwrnod canlynol daeth Joseph i mewn i'r ys-
tafell, a dechreuodd fy nhynu o'r gwely. Crefais
arno i adael llonydd i mi am ychydig amser. Byg-
ythiais ef, gelwais enwau drwg arno, ond nid oedd
dim yn tycio, trôdd Joseph glust fyddar i'r cwbl.
Gorfu i mi roddi i fyny, a chodi.
" Yn mhen awr diolchais iddo am ei ftyddlondeb, a
chafodd goron yn wobr. Gwnaeth hyny bob dydd
nes i mi ddysgu yr arferiad o godi yn fore heb gael
fy ngalvv ganddo.
" Yr wyf yn ddyledus i Joseph am ddwsin o leiaf
o gyfrolau o'm gweithiau, y rhai a ysgrifenais yn yr
oriau a enillais trwy godi yn fore."
GEIR-LECHRES (Vocabulary).
addaw, to promise. erbyn, by.
addewid. a promise. yn fore, early.
aeferiad, a habit. ffyddlondeb, faithfulness.
awduron, authors. gweithiau, works.
bygythion, threats. gweithredu, to act.
crefais, I begged. gwendld, weakness.
cyfrol, volume. gwobr, reward.
cyfaddef, to confess. llwyddianus, successful.
dyledus, indebted. yn ofer, in vain.
enwocaf. most celebrated. tycio, to succeed, to avail,
serve the purpose.
^K>*5-
IDIOMATIC SENTENCES.
1. Y mae yn rkaid i'r dyn weithio. The man must work.
2. Ca/lythyr yfory oddi wrth fy mrawd. I shall have (receive) a letter
to-morrow from my brother.
3. Cafddysgu ysgrifenu yn yr ysgol. I shall learn to write in school.
4. Yr wyfyn caelfy nysgu. / am being taught, or I am taught.
5. A ddarfuiddo ysgrifenu y llythyr? Do. Did he write the letter? Fes.
6. Mi a fynaf eich gweled yfory, I am determined to see you to-morrow.
7. A 'wnen-ch chn-i ddarllen y llythyr iddi? Gwnaf. Will you read the
letter to her ? Yes or I will.
8. Yr wyfyn gwybod eich bod yn ddyn dysgedig. I know that you are a
learned man.
9. Yr wyfyn adnàbod y dyn yn dda. I know the man well, or I am well
acquainted with the man.
10. Yr oedd h i yn rhewi yn galed neithiwr ; y mae hi yn gwlawio heddy w.
It was freezing hard last night ; it is raining to-day.
11. Fe'i perchir hi gan bawb. She is respected by all.
12. Cododd yr haul cyn pump o'r gloeh yn y boreu. The sun rose before
live o'clock in the morning.
13. Cododd y bachgen y llyfr oddi ar y llawr. The boy raised the book
from the floor.
14. Torwch y bara â'r gyllell fawr. Cut the bread with the large knife.
15. Peidiwch â thori y fl'enestr. Don't break the window.
16. Rhoddodd ei law ar fy mhen. He put his hand on my head.
17. Rhoddodd geiniog i'r dyn dall. He gave a penny to the blind man.
18. Y mae hi yn byw yn Aberystwyth. She lives at Aberystwyth.
19. Yr oedd y pysgodyn ynfyw. The fish «'as alive.
20. Y mae genyf afal. I have an apple.
21. Y mac yn dda genyf g\y wed am eich llwyddiant. / «mi glad to hear of
your success.
22. Y mae arnafofn y tarw. I am afraid of the bull.
23. Y mae at -naf chv-ant cerdded at y llyn. I am inclined to walk to the
lake.
24. Y mae y ddanodd ami. She has toothache.
25. Gwelais ddyn ar y ffordd. I saw a man on the road.
26. Y mae y Hew yn gryfaeh na'r arth. The lion is stronger than the
bear.
27. Nidyw y llyfr hwncÿsto! a'r Hall. This book is not so good as the
other.
28. Efe oedd yr hynafo'T ddau. He was the elder of the two.
29. Chwarddodd y genethod am ei ben, The girls laughed at him.
128 IDIOMATIC SENTENCES.
30. Dyma'r ci sydd yn lladd y defaid. This is the dog which hills the
sheep.
31. Aeth â'r ceffyl i flair Abergele. He took the horse to Abergele fair.
32. Danfonodd lythyr ataf yn when mis. He sent ine a letter in a month's
time.
33. Cerddodd at y drws. He walked to the door.
34. Safodd wrth y drws. He stood by the door.
35. Dywedodd yr hanes wrth ei rieni. He told the story to his parents.
30. Yr oedd pedwar gwas yn aredig (troi) yn y eae. There were four servants
ploughing in the field.
37. Daethpum' mil o ehwardwyr i'r dref ar y cyntaf o Fai. Five thousand
quarrymen came into the town on the first of May.
38. Beth y w pris y cîg? Deg ceiniog y pwys. What is the price of the
meat ? Ten pence a pound.
39. Ptoy sydd yn by w yn y tŷ acw ? Wn i ddim. Who lives in yonder
house ? J don't know.
40. Ceffyl pwy a werthwyd yn y if air? Ceffyl eich ewythr. Whose horse
was sold in the fair? Your uncle's horse.
Subordinate Clauses.
1. Y mae yr athraw yn dweud eich bod yn ddarllenwr da. The teacher
says that you are a good reader.
2. Dywedodd nad oedd yr eneth wedi canu yn dda. He said that the girl
had not sung well.
3. Yr wyf yn gwybod i'r dyn ysgrifcnu llythyr. I know that the man
wrote a letter.
4. Yr ydyni yn gobeithio y daw eich brawd i'r cyfarfod yfory. We are
hoping (or we hope) that your brother will come to the meeting to-morrow.
5. Fe'ch cospir chwi am ei:h bod wedi gwneud y fath beth. You will be
punished because you have done such a thing.
6. Wedi iddo gyrhaedd y tÿ galwodd ar ei wraig. After he had reached the
house he called his wife.
7. Yr oedd y forwyn wedi gorphen y gwaith cyn i'r haul godi. The
servant-girl had finished the work before the sun rose.
8. Eriddofyw amlavxr oflynyddau yn Lloegr ni anghofiodd ei wlad en-
edigol. Though he lived for many yrars in England he did not forget his
native country.
9. Ymaey fuwch a brynwyd gan eich tad wedi ei gwerthu. The cow
which your father bought has been sold.
10. Gwelodd hen Ar oedd yn sefyll gerllaw fod yr eneth yn gwenu. An old
man who was standing near saw that the girl was smiling.
Adjectives.
Note.— When two objects are spoken of, the comparative is used in
English; as, "He is the elder of the two." In this case the Welsh
employ the superlative; as, "Efe yw'r hynnf o'r ddau"=he is the eldest
of the two. "Efe yw'r goreu o'r ddau" = he is the best of the two.—
Vide Rowland's Welsh Geammae.
WREXHAM : ARGRAFFWYD GAN HUGHES AND SON, 50, HOPE STREET.
"
"♦nitf*
SELECTIOIT
FROM
HUGHES & SON'S PUBLICATIONS.
TWELVE POPULAR WELSH NATIONAL SONGS (English & Welsh
Words.) Arranged (O.N.), for One or Four Voices with Pianoforte
Accompt. By John Owen (Owain Alaw.) Octavo— Stiff Paper,
1/6; Cloth, 2/6.
May be had in Sol-fa in 3 parts, Id. each ; or complete in Paper
Cover, 3d.
*«* For Contents see our Music Catalogue.
CERDDI CYMRTJ I'R PLANT: Gan D. Jenkins, Mus. Bac. (Cantab )
Rhan laf, 24 t.d., 2g. Alawon adnabyddus Cymru wedi eu trefnu
i leisiau plant, gyda geiriau Cyniraeg a Saesneg gan Ceiriog, Tal-
haiarn ac ereill, ydyw y casgliad hwn. Wedi ei ddarparu ar gyfer
Ysgolion Dyddiol a'r Aelwyd Gartref .
DEG 0 DONAH EFELYCHIADOL (Action Songs) : Gan Tom Price,
G. & L., Merthyr. Buddugol yn Eisteddfod Caerdydd, 1886.
Cyfaddas i blant ieuangaf yr ysgolion. Pris 1g.
THE PILGRIM'S PROGRESS— A Sacred Service of Song, (founded
on Bunyan's Allegory.) Words and Music by Peter Edwards,
Mus. Bac, London.
"A decided advance on the average Service of Song."
In Welsh or English, Sol-fa, id. O.N. copy for Accompt. on hire
from the Publishers.
Y MESSIAH I BLANT— Cantata Gysegredig : Gan Hugh Davies,
(Pencerdd Maelor). Sol-fa, 4c. ; Hen Nodiant ar log.
HUGHES AND SON'S PUBLICATIONS.
CANWYLL Y CYMRY : Gan Ficer Prichard, Llanymddyfri. Cy-
hoeddiad Newydd, cyflawn ae isel-bris. Cynygir y gwaith hwn
mewn Mian hardd, am 2/6.
RHYS LEWIS. English and Welsh Editions of this popular Novel.
Illustrated. Cloth, 3/6 each.
LLAWLYFE Y TONIC SOL-FFA, sef cyfarwyddiadau i ddysgu dar-
Uen yn ol y Sol-ffa : gan Eleazar Roberts. Pris 1/- Llian.
CABAN F'EWYRTH TWM (Uncle Tom's Cabin): gan Mrs. H.
Beecher Stowe. Argraffiad cyflawn Cymraeg. Amlen, 1/-; Llian,
2/6. DARLTJNIAU.
CHWEDLAU .ffiSOP : gan Glan Alun. Rhan I. a II., 1/- W un-
HOW TO LEARN WELSH, being an English- Welsh Vocabulary
and Phrase-Book for Travellers and Students. 6d.
YR ATHRAWYDD PAROD : Gan Wm. Harris. Sef Hyfforddydd i
Ddarllen, Ysgrifenu a Daillen Ysgrifen heb gymorth Atbraw. 6c/'.
Am Lyfrau Dadleuon (Dialogues), Adroddiadau, &c, yn y Gymraeg,
gweler ein Catalogue o Lyfrau, 32 t.d., yn rhad.
Y CERDDOR (The Musician). A Musical Monthly, published on
the 1st of every Month. Price 2d.
Contains Articles, Reviews, Tit-bits, Anecdotes, &c. Valuable
Prizes are given.
MUSIC CATALOGUE, 64 p.p.-FREE.
HUGHES 6- SON, 56, Hope Street, Wrexham.
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11